UrbanisTwits

Шу олим «Талхису навомиси Афлотун» (Афлотун қонунлар моҳияти ҳақида) асарида шундай фикрларни ёзади. Яъни, Афлотуннинг билдиришича, инсон хавфсиз яшаши учун, биргина фаровонликнинг ўзи етмас экан. Мисол тариқасида у юнон шоири Тиртейнинг шеърларини келтириб ўтади. Ўша шеърларда мадҳ этилган жасорат ташқи урушдаги жасорат эмас, балки «одамларнинг баҳоли-қудрат ўз (ҳулқ атворидаги.изоҳ.) иллатлари устидан ғолиб келиб, тинчликни таъминлашлари мумкин, бу эса каттароқ жасоратдир» дейди.
Иқтисодиётда инсон ҳулқ-атворига алоҳида эътибор қаратилган бўлиб, «Ҳулқ-атвор иқтисодиёти» алоҳида фан сифатида, яъни инсон психологияси, ҳиссиётлари ва ижтимоий омилларнинг иқтисодий қарорлар беришга таъсирини ўрганади.
Урбан иқтисодиёти назарий жиҳатдан хулқ-атвор иқтисодидан алоҳида ўрганилсада, айни урбан иқтисоди инсонлар ҳулқ-атвори, шаҳар жойларда жипс бўлиб яшашда, мавжуд тартибга риоя қила билиш, ўз истак ҳоҳишлари доирасида бошқаларнинг ҳам истак ҳоҳишларини ҳурмат қилиши, умумжамоа мулки, атроф муҳит озодалигига масъуллик каби инсоний хислатлар билан хулқ атвор иқтисодига бевосита боғлиқдир.
Яъни, инсонлар урбан қулай ҳудудларда яшашни ҳоҳлашса, улар ўзларини ўзгартиришлари зарур. Жамоат мулкига хиёнат қилиш, иқтисодиётга нақадар катта зарба ва оқибатда ўзига ҳам зарар етишини тушуниши керак.
Чунки, ҳукумат атроф муҳитни тозалиги учун қўшимча ресурслар – ишчи кучи, техника, иш ҳақи, инструментлар, ахлат қутилари ва бошқаларга Давлат ғазнасидан доимий маблағ ажратишга мажбур. Инсонларнинг бундай ноинсоний ҳулқ атвори эса (ахлатни дуч кеган жойга ташлаб кетавериши), йиғилиб-кўпайиб (сайёрамизда кунига миллионлаб тонна чиқинди атрофга ташланади), янада қўшимча маблағлар сарфини ва иқтисодиётга қўшимча юклама келтириб чиқаради. Натижада бошқа ўқитувчилар, шифокорлар, ишчилар ойлик маошлари кўтарилмасдан қолади.
Бу борада яна биз японлардан тарбия олишга мажбурмиз: Японияда шаҳар кўчаларида ахлат қутиларини деярли кўрмайсиз. Чунки инсонлар ўзлари чиқарган емак қолдиқлари ва бошқа чиқиндиларни ўзлари билан олиб юриб, ўзи яшайдиган уй ёнида, пули тўланадиган чиқинди контейнерларига олиб бориб ташлашади. Керак бўлса, ўша чиқиндини кун бўйи ўзлари билан олиб юришади.
Ўз иллатларимиз устидан ғолиб бўлмагунимизча, мағлуб бўлиб юраверамиз.
(PS. Ахлатни ахлат қутига олиб бориб ташладим.)
*************
Keshki payıt qala kóshelerin aylanıw ete turıp, tap-taza salma boyınsha (qıyaban ishinde) jemirilgen awqat qaldıqları hám ishimliktiń plastik Ídıs qaldırıp ketkenin kórip mine sol pikirlerdi jazıp atırman :
Mongollar basıp alıwǵa shekem, házirgi Qazaxstandıń (Túrkstan wálayat O'tror rayonı) Sırdárya hám Arys dáryanıń aǵısı qosılǵan ornı átirapında, mádeniy hám sawda orayı bolǵan Farab (O'tror ) qalası bolǵan. Bulmanda islom hám dúnya ılım áleminde iri kórinetuǵında bolıp ız qaldırǵan, ullı alim Abu Nasr Farabi jasap ótken (873-950 ). Sol alim “Talxisu navomisi Aflotun” (Platon nızamlar mánisi haqqında) shıǵarmasında sonday pikirlerdi jazadı. Yaǵnıy, Platonnıń aytıwına qaraǵanda, insan qawipsiz jasawı ushın, bir ǵana abadanlıqtıń ózi jetpeytuǵın eken. Mısal sıpatında ol grek shayıri Tirteyning qosıqların keltirip ótedi. Sol qosıqlarda maqtaw etilgen mártlik sırtqı urıstaǵı mártlik emes, bálki “adamlardıń bahalı-qudıret óz (huwlq atvoridagi. túsindirme.) illetleri ústinen jeńimpaz kelip, tınıshlıqtı támiyinlewleri múmkin, bul bolsa úlkenlew batırlıq” deydi.

Kechki payt shahar koʻchalarini sayr qila turib, top-toza anhor boʻyicha (xiyobon ichida) yeyilgan ovqat qoldiqlari va ichimlikning plastik idishi qoldirib ketilganini koʻrib mana shu fikrlarni yozyapman:
Moʻgʻoʻllar istilosiga qadar, Oʻrta Osiyo yerlarida, hozirgi Qozogʻistonning (Turkiston viloyati Oʻtror tumani) Sirdaryo va Aris daryosining quyi oqimi qoʻshilgan joyi atrofida, yirik madaniy va savdo markazi boʻlgan Forob (Oʻtror) shahri boʻlgan. Shu yerda buyuk mutafakkir olim Abu Nasr Forobiy voyaga yetib (873-950), islom va dunyo ilm olamida yirik namoyonda boʻlib iz qoldirgan.
Shu olim “Talxisu navomisi Aflotun” (Aflotun qonunlar mohiyati haqida) asarida shunday fikrlarni yozadi. Yaʼni, Aflotunning bildirishicha, inson xavfsiz yashashi uchun, birgina farovonlikning oʻzi yetmas ekan. Misol tariqasida u yunon shoiri Tirteyning sheʼrlarini keltirib oʻtadi. Oʻsha sheʼrlarda madh etilgan jasorat tashqi urushdagi jasorat emas, balki “odamlarning baholi-qudrat oʻz (hulq atvoridagi.izoh.) illatlari ustidan gʻolib kelib, tinchlikni taʼminlashlari mumkin, bu esa kattaroq jasoratdir” deydi.
Iqtisodiyotda inson hulq-atvoriga alohida eʼtibor qaratilgan boʻlib, “Hulq-atvor iqtisodiyoti” alohida fan sifatida, yaʼni inson psixologiyasi, hissiyotlari va ijtimoiy omillarning iqtisodiy qarorlar berishga taʼsirini oʻrganadi.
Urban iqtisodiyoti nazariy jihatdan xulq-atvor iqtisodidan alohida oʻrganilsada, ayni urban iqtisodi insonlar hulq-atvori, shahar joylarda jips boʻlib yashashda, mavjud tartibga rioya qila bilish, oʻz istak hohishlari doirasida boshqalarning ham istak hohishlarini hurmat qilishi, umumjamoa mulki, atrof muhit ozodaligiga masʼullik kabi insoniy xislatlar bilan xulq atvor iqtisodiga bevosita bogʻliqdir.
Yaʼni, insonlar urban qulay hududlarda yashashni hohlashsa, ular oʻzlarini oʻzgartirishlari zarur. Jamoat mulkiga xiyonat qilish, iqtisodiyotga naqadar katta zarba va oqibatda oʻziga ham zarar yetishini tushunishi kerak.
Chunki, hukumat atrof muhitni tozaligi uchun qoʻshimcha resurslar – ishchi kuchi, texnika, ish haqi, instrumentlar, axlat qutilari va boshqalarga Davlat gʻaznasidan doimiy mablagʻ ajratishga majbur. Insonlarning bunday noinsoniy hulq atvori esa (axlatni duch kegan joyga tashlab ketaverishi), yigʻilib-koʻpayib (sayyoramizda kuniga millionlab tonna chiqindi atrofga tashlanadi), yanada qoʻshimcha mablagʻlar sarfini va iqtisodiyotga qoʻshimcha yuklama keltirib chiqaradi. Natijada boshqa oʻqituvchilar, shifokorlar, ishchilar oylik maoshlari koʻtarilmasdan qoladi.
Bu borada yana biz yaponlardan tarbiya olishga majburmiz: Yaponiyada shahar koʻchalarida axlat qutilarini deyarli koʻrmaysiz. Chunki insonlar oʻzlari chiqargan yemak qoldiqlari va boshqa chiqindilarni oʻzlari bilan olib yurib, oʻzi yashaydigan uy yonida, puli toʻlanadigan chiqindi konteynerlariga olib borib tashlashadi. Kerak boʻlsa, oʻsha chiqindini kun boʻyi oʻzlari bilan olib yurishadi.
Oʻz illatlarimiz ustidan gʻolib boʻlmagunimizcha, magʻlub boʻlib yuraveramiz.
(PS. Axlatni axlat qutiga olib borib tashladim.)
***********
Кечки пайт шаҳар кўчаларини сайр қила туриб, топ-тоза анҳор бўйича (хиёбон ичида) ейилган овқат қолдиқлари ва ичимликнинг пластик идиши қолдириб кетилганини кўриб мана шу фикрларни ёзяпман:
Мўғўллар истилосига қадар, Ўрта Осиё ерларида, ҳозирги Қозоғистоннинг (Туркистон вилояти Ўтрор тумани) Сирдарё ва Арис дарёсининг қуйи оқими қўшилган жойи атрофида, йирик маданий ва савдо маркази бўлган Фороб (Ўтрор) шаҳри бўлган. Шу ерда буюк мутафаккир олим Абу Наср Форобий вояга етиб (873-950), ислом ва дунё илм оламида йирик намоёнда бўлиб из қолдирган.

После этого жители острова начали покидать его, и через некоторое время остров превратился в «город-призрак». Этот остров стал пристанищем для авантюристов, «чёрных шахтёров», добывающих отходы, и богатых коллекционеров. В 2015 году этот остров был включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО в направлении промышленной революции.
Согласно приведенному выше отрывку, мы видим, что неотъемлемой частью урбанизации является индустриализация. То есть, развитие той или иной формы промышленности или территорий, расположенных вблизи природных минеральных ресурсов промышленного уровня, характеризуется относительно развитым уровнем урбанизации (например, город Навои в Навоийской области Узбекистана).
Точно так же, если сельскохозяйственное производство увеличивается не до индивидуального, а до уровня промышленного производства, а также максимальное покрытие сельских районов интернет-сетью (примером этого является тот факт, что в Китае даже жители самых отдаленных уголков страны активно рекламируют и продают свою сельскохозяйственную продукцию онлайн через приложение WeChat), в результате развития информационного обмена и логистики, экономическая активность увеличивает дополнительный денежный доход. Тогда возможно развитие городских территорий, формирование более комфортных для жизни условий, устранение необходимости миграции.

https://ru.wikipedia.org/wiki/Хасима_(остров)

There is an island in the East China Sea, Pacific Ocean waters, 15 km from Nagasaki, Japan. The name of island is Hashima (in Japanese - "border island"), and a size is: 480 meters long and 160 meters wide. Another name for the island is "Gunkandjima", which means "cruiser" in Japanese. Because from above, the island, along with the structures on it, really resembles a warship.
Until the beginning of the 19th century, no one permanently lived on this island, but it served only as a place for seasonal migration of birds to land and a temporary place for local fishermen. After the discovery of coal deposits, people began to move there for permanent residence from the 1810s. In the 30s of the 20th century, in addition to coal mines, military factories were also built on this island.
The island was densely populated (5,259 people per 6.3 hectares), during the period of economic development, there were 30 multi-storey buildings, 25 shops, a school, 2 swimming pools, a hospital and a cemetery. For 50 years, the island was considered the most densely populated island in the world (83,500 people per 1 km2).
By 1974, the Mitsubishi company, which had the right to mine the largest mines and reserves on the island, closed its mining factories. Because the reserves were over-exploited and had almost been exhausted, and mining on an industrial scale became nonprofitable.
After that, the habitants of island began to move away, and after a certain period the island turned into a "ghost town". This island had became a haven for adventurerers, "black miners" digging up waste deposits, and wealthy collectors. In 2015, this island was included in the UNESCO World Heritage List in the direction of the Industrial Revolution.
According to this passage above, we see that an integral part of urbanization is industrialization. That is, the development of one or another form of industry or areas close to some industrial-level natural mineral resources have a relatively developed level of urbanization (for example, the city of Navoi in the Navoi region of Uzbekistan).
The same as above, if agricultural production increasing not individual but to the level of industrial production, also maximum coverage of rural areas with a Internet network (an example of this is the fact that in China, even residents of the most rural areas actively advertise and sell their agricultural products online through the WeChat app), as a result of the development of information exchange and logistics, economic activity increases additional money income. Then, it is possible developing urban areas, will be formed more comfortable to live in, eliminating the need for migration.
*********
В водах Восточно-Китайского моря, в Тихом океане, в 15 км от Нагасаки, Япония, находится остров. Название острова — Хашима (по-японски — «пограничный остров»), его размеры: 480 метров в длину и 160 метров в ширину. Другое название острова — Гункандзима, что по-японски означает «крейсер». Потому что сверху остров, вместе с расположенными на нем сооружениями, действительно напоминает военный корабль.
До начала XIX века на этом острове никто постоянно не жил, он служил лишь местом сезонной миграции птиц и временным убежищем для местных рыбаков. После открытия месторождений угля люди начали переселяться сюда на постоянное жительство с 1810-х годов. В 30-е годы XX века, помимо угольных шахт, на острове были построены и военные заводы.
Остров был густо населён (5259 человек на 6,3 гектара), в период экономического развития здесь насчитывалось 30 многоэтажных зданий, 25 магазинов, школа, 2 бассейна, больница и кладбище. В течение 50 лет остров считался самым густонаселённым островом в мире (83 500 человек на 1 км²).
К 1974 году компания Mitsubishi, имевшая право разрабатывать крупнейшие рудники и запасы на острове, закрыла свои горнодобывающие предприятия. Это произошло из-за чрезмерной эксплуатации запасов, которые были почти исчерпаны, и добыча полезных ископаемых в промышленных масштабах стала нерентабельной.

Шундан сўнг, оролда яшовчилар кўчиб кета бошлади, ва маълум муддатдан сўнг орол «арвоҳ-шаҳар»га айланди. Бу оролга фақат саргузашт изловчилар, қолдиқ конларни кавловчи «қора кончилар», бой коллекционерлар учун манзилгоҳ бўлиб қолди. Ҳатто, 2015 йилда мазкур орол ЮНEСКО нинг саноат революцияси йўналишида Жаҳон мероси рўйхатига киритилган.
Ушбу кейсга кўра, урбанизациянинг ажралмас қисми бу саноатлашишдир. Яъни саноатнинг у ёки бу кўринишининг ривожланиши ёки қайсидир саноат даражасидаги табиий ер қазилма бойликларига яқин ҳудудлар урбанизация даражаси нисбатан ривожланган бўлади (Ўзбекистонда Навоий вилояти Навоий шаҳри бунга мисол).
Қишлоқ хўжалиги соҳасида ҳам, маҳсулот ишлаб чиқаришни якка тартибда эмас, саноат ишлаб чиқариш даражасига ошириш, қишлоқ ҳудудларини замонавий интернет тармоғи билан максимал қамров (Хитойда WeChat иловаси орқали энг чекка ҳудудлар аҳолиси ҳам ўзлари етиштирган маҳсулотларни фаол онлайн реклама қилиб сотишлари бунга мисол), маълумот алмашиш ва логистикани ривожлантириш натижасида, иқтисодий фаоллик ошиб, қўшимча маблағ пайдо бўлади. Натижада яшаш учун қулай урбан ҳудудлар шаклланиб, миграцияга эҳтиёж қолмайди.
*******
Yaponiyanıń Nagasaki qalasınan 15 km uzaqta, Sharqi-Qitay teńizi, Tınısh okeanı territoriyasinda, uzınlıǵı 480 metrge, eni 160 metrli Xasima ( Yapon tilinde-“shegara aral”) arali jaylasqan. Araldiń taǵı bir atı “Gúnkandzima” bolıp, yaponsha “kreyser” mánisin ańlatadı. Sebebi aral joqarıdan qaraǵanda, imaratlari menen birge, haqıyqatlıqtan da áskeriy kemege uqsaydı. XIX ásrdiń baslarına shekem, bul atawda turaqlı hesh kim jasamaǵan, tek máwsimlik qus gruppası qo'nib ótetuǵın jay hám de jergilikli balıqshılar ushın waqtınshalıq mákan wazıypasın orınlaǵan atawda, kómir kánleri tabılǵanınan keyin, 1810-jıllardan baslap, ol jerge xalıq ornıqlı jasaw ushın kóship ótiwi baslanǵan.
XX ásirdiń 30 jıllarında bul atawda, kómir shaxtalarınan tısqarı áskeriy zavodlar da qurılǵan. Atawdıń eń tıǵız xalıq jasaǵan ( 6,3 gektar orında 5259 adam), ekonomikalıq rawajlanǵan dáwirlerinde, bul jerde 30 ta korpustan ibarat kóp qabatlı ımaratlar, 25 ta sawda dúkanları, mektep, 2 ta júziw háwizi, emlewxana hám áwliye bolǵan. 50 jıl dawamında aral jer júziniń eń xalıq tıǵız ( 1 km2 de 83500 kisi) jaylasqan atawı esaplanǵan. 1974-jıllarǵa kelip, atawda eń iri shaxta hám kánlerdi qazıp alıw huqıqına iye bolǵan Mitsubishi kompaniyası óz shaxtaların jabadı. Sebebi kánler hádden tıs kóp qazıp alınıwı sebepli, óz rezervin derlik tawısıp bolǵan, sanaat dárejesinde qazıp alıw narentabel bóle baslaǵan edi. Sonnan keyin, atawda jasawshılar kóship keta basladı. Málim múddetinen keyin aral “húrey-qala” ǵa aylandı. Bul atawǵa tek hádiyse izlovchilar, qaldıq kánlerdi-avlovchi “qara taw kenshilar”, bay kollekciyalıqerlar ushın mákan-jay bolıp qaldı. Hátte, 2015-jılda usı aral YUNESKO dıń sanaat revolyuciyası baǵdarında Jáhán miyras dizimine kiritilgen.
Bul keyske kóre, urbanizaciyanıń ajıralmaytuǵın bólegi bul sanaatlasıw bolıp tabıladı. Yaǵnıy sanaattıń ol-bul kórinisiniń rawajlanıwı yamasa qandayda bir sanaat dárejesindegi tábiyiy jer qazılma baylıqlarına jaqın aymaqlar urbanizaciya dárejesi salıstırǵanda rawajlanǵan boladı ( Ózbekstanda Navaiy region Navaiy qalası buǵan mısal).
Awıl xojalıǵı salasında da, ónim islep shıǵarıwdı jalǵız tártipte emes, sanaat islep shıǵarıw dárejesine asırıw, awıl aymaqların zamanagóy internet tarmaǵı menen maksimal qamtıw ( Qıtayda WeChat qosımshası arqalı eń shet aymaqlar xalqı da ózleri jetistirgen ónimlerdi aktiv onlayn reklama etip satıwları buǵan mısal), maǵlıwmat almaslaw hám logistikanı rawajlandırıw nátiyjesinde, ekonomikalıq aktivlik asıp, qosımsha aqsha payda boladı. Nátiyjede jasaw ushın qolay qalalıq aymaqlar qáliplesip, migraciyaǵa múhtajlik qalmaydı.
 ************

Yaponiyaning Nagasaki shahridan 15 km uzoqlikda, Sharqiy – Xitoy dengizi, Tinch okeani mintaqasida uzunligi 480 metrga, eni 160 metrli Xasima (yapon tilida – “chegara orol”) oroli joylashgan. Orolning yana bir nomi “Gunkandzima” boʻlib, yaponcha “kreyser” maʼnosini bildiradi. Chunki orol tepadan qaraganda, undagi inshootlar bilan birga, haqiqatdan ham harbiy kemaga oʻxshaydi.
XIX asrning boshlariga qadar, bu orolda doimiy hech kim yashamagan, faqat mavsumiy qushlar galasi qoʻnib oʻtadigan joy hamda mahalliy baliqchilar uchun vaqtinchalik makon vazifasini bajargan orolda, koʻmir konlari topilganidan soʻng, 1810-yillardan boshlab, u yerga aholi doimiy yashash uchun koʻchib oʻtishi boshlangan. XX asrning 30 yillarida bu orolda, koʻmir shaxtalaridan tashqari harbiy zavodlar ham qurilgan.
Orolning eng zich aholi yashagan (6,3 gektar joyda 5259 odam), iqtisodiy rivojlangan davrlarida, bu yerda 30 ta korpusdan iborat koʻp qavatli binolar, 25 ta savdo doʻkonlari, maktab, 2 ta suzish havzasi, shifoxona va qabriston boʻlgan. 50 yil davomida orol yer yuzining eng aholi zich (1km2 da 83500 kishi) joylashgan oroli hisoblangan.
1974-yillarga kelib, orolda eng yirik shaxta va konlarni qazib olish huquqiga ega boʻlgan Mitsubishi kompaniyasi oʻz shaxtalarini yopadi. Chunki konlar haddan tashqari koʻp qazib olinganligi sababli, oʻz zahirasini deyarli tugatib boʻlgan, sanoat darajasida qazib olish norentabel boʻla boshlagan edi.
Shundan soʻng, orolda yashovchilar koʻchib keta boshladi, va maʼlum muddatdan soʻng orol “arvoh-shahar”ga aylandi. Bu orolga faqat sarguzasht izlovchilar, qoldiq konlarni kavlovchi “qora konchilar”, boy kolleksionerlar uchun manzilgoh boʻlib qoldi. Hatto, 2015-yilda mazkur orol YUNESKO ning sanoat revolyutsiyasi yoʻnalishida Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.
Ushbu keysga koʻra, urbanizatsiyaning ajralmas qismi bu sanoatlashishdir. Yaʼni sanoatning u yoki bu koʻrinishining rivojlanishi yoki qaysidir sanoat darajasidagi tabiiy yer qazilma boyliklariga yaqin hududlar urbanizatsiya darajasi nisbatan rivojlangan boʻladi (Oʻzbekistonda Navoiy viloyati Navoiy shahri bunga misol).
Qishloq xoʻjaligi sohasida ham, mahsulot ishlab chiqarishni yakka tartibda emas, sanoat ishlab chiqarish darajasiga oshirish, qishloq hududlarini zamonaviy internet tarmogʻi bilan maksimal qamrov (Xitoyda WeChat ilovasi orqali eng chekka hududlar aholisi ham oʻzlari yetishtirgan mahsulotlarni faol onlayn reklama qilib sotishlari bunga misol), maʼlumot almashish va logistikani rivojlantirish natijasida, iqtisodiy faollik oshib, qoʻshimcha mablagʻ paydo boʻladi. Natijada yashash uchun qulay urban hududlar shakllanib, migratsiyaga ehtiyoj qolmaydi.
*********
 Япониянинг Нагасаки шаҳридан 15 км узоқликда, Шарқий – Хитой денгизи, Тинч океани минтақасида узунлиги 480 метрга, эни 160 метрли Хасима (япон тилида – «чегара орол») ороли жойлашган. Оролнинг яна бир номи «Гункандзима» бўлиб, японча «крейсер» маъносини билдиради. Чунки орол тепадан қараганда, ундаги иншоотлар билан бирга, ҳақиқатдан ҳам ҳарбий кемага ўхшайди.
ХIХ асрнинг бошларига қадар, бу оролда доимий ҳеч ким яшамаган, фақат мавсумий қушлар галаси қўниб ўтадиган жой ҳамда маҳаллий балиқчилар учун вақтинчалик макон вазифасини бажарган оролда, кўмир конлари топилганидан сўнг, 1810 йиллардан бошлаб, у ерга аҳоли доимий яшаш учун кўчиб ўтиши бошланган. ХХ асрнинг 30 йилларида бу оролда, кўмир шахталаридан ташқари ҳарбий заводлар ҳам қурилган.
Оролнинг энг зич аҳоли яшаган (6,3 гектар жойда 5259 одам), иқтисодий ривожланган даврларида, бу ерда 30 та корпусдан иборат кўп қаватли бинолар, 25 та савдо дўконлари, мактаб, 2 та сузиш ҳавзаси, шифохона ва қабристон бўлган. 50 йил давомида орол ер юзининг энг аҳоли зич (1км2 да 83500 киши) жойлашган ороли ҳисобланган.
1974 йилларга келиб, оролда энг йирик шахта ва конларни қазиб олиш ҳуқуқига эга бўлган Митсубиши компанияси ўз шахталарини ёпади. Чунки конлар ҳаддан ташқари кўп қазиб олинганлиги сабабли, ўз заҳирасини деярли тугатиб бўлган, саноат даражасида қазиб олиш норентабел бўла бошлаган эди.

Другой случай: я наткнулся на интересную историю в романе «Чингисхан» российского писателя Исая Калашникова. А именно, Чингисхан и его солдаты во время завоевания городов Центральной Азии, после взятия Самарканда, поселились в построенных там замках и домах. Естественно, Чингисхану был предоставлен самый великолепный замок и самые комфортабельные условия. Однако Чингисхан не мог спать по ночам. После этого по его приказу деревья в великолепном саду возле замка были безжалостно выкорчеваны, а земля выровнена. Посреди сада построили большую белую юрту. По обе стороны от входа поставили ведра дымящим коровьим навозом. Только после этого в этой хижине Чингисхан смог немного спокойно поспать и отдохнуть.
Здесь, учитывая художественности событий романа, мы рассмотрим эту часть произведения с другой точки зрения.
То есть, не всегда максимальные условия могут сделать людей полностью счастливыми. Важную роль здесь играет вопрос территориальной специфики урбанизации. Иными словами, когда урбан планнеры стремятся планировать уровень урбанизации городов, изменять или обновлять его, они должны учитывать антропологические истоки каждой территории и живущих на ней людей.
Хотя трудно с уверенностью сказать, какую роль сыграли рыбаки в возникновении цивилизаций, если приведенная выше информация верна, возникает вопрос, положили ли они начало строительству современной культурной урбанизации или первым архитектурным примерам — жилищам.
Тогда первыми прадедами как архитекторов, так и правителей были рыбаки? Что вы думаете?

https://www.saturdayeveningpost.com/2019/07/how-fishing-created-civilization

““The Saturday evening post” jurnalınıń bir sanında qanday etip balıqshılıq insaniyat civilizaciyaların payda bolıwına sebep bolǵanlıǵı tuwrısında maqala berilgen eken. Tuwrısı, bunı oqıp mende kóplegen sorawlar payda boldı.
Basqa bir jaǵday, Rosssiyaliq jazıwshı Isay Kalashnikovtıń “ Shıńǵısxan” romanında bir qızıq waqıyaǵa kózim túsken edi. Yaǵnıy, Shıńǵısxan óz áskerleri menen Orta Aziya qalaların jawlap alıw etiw payıtında, Samarqand qalasın basıp alǵanınan keyin, onda qurılǵan saraylar hám imaratlarǵa jaylasıp aladılar. Óz-ózinen, Shıńǵısxanǵa eń zor saray jayı hám ondaǵı eń qolay sharayatlar usınıs etiledi. Bıraq, Shıńǵısxan túnde uyıqlaw almay qıynaladı. Sonnan keyin, onıń buyrıǵına kóre, saray jaqınındaǵı ájayıp baǵ'ning terekleri miyrimsizlarcha kóshirip alıp taslanadı hám ornı tegislenedi. Baǵ'ning ortasına úlken aq otaw tigiledi. Onıń kiriw jayına eki shetine shelekte tezek tutandırıp qóyıladı. Sonnan sońǵına, sol otaw ishinde Shıńǵısxan az-maz tınısh uyqılaw hám dem alısqa tabıslı boladı.
Bul jerde, romannıń kórkem toqıma waqıyalarǵa baylıǵın esapqa alǵan halda, miynettiń bul bólegine basqa tárepinen itibar qaratamız. Yaǵnıy, mudamı da maksimal sharayat insanlardı tolıq baxıtlı isley almaydı. Urbanizaciyanıń huwduiy ayriqshalıǵı máselesi mine sol orında zárúrli rol oynaydı. Yaǵnıy, qalalıq plannerlar qalalar urbanizaciyası dárejesin joybarlaw, onı ózgertiw yamasa jańalawǵa umtılıwshında, hár bir aymaq hám onda jasap atırǵan insanlar antropologıyalıq kelip shıǵıw táreplerine qaray itibar qılıwları kerek.
Civilizaciyalar payda bolıwında balıqshılardıń qanshelli ornı bar ekenligi haqqında jeke anıq bir zat deyiw qıyınshılıqlı bolsa-de, joqarıdaǵı maǵlıwmatlar ras bolsa, házirgi mádeniy urbanizaciya yamasa dáslepki arxitektura úlgileri-turar jay (turaq-jaylar ) ni qurılısın olar baslap bergen bekan dep oylap qalasan kisi.
Ol jaǵdayda arxitektorlarnining da, húkimdarlardıń da túp Ata-babaları balıqshı bolǵan eken-dá? Ne dep oylaysiz?
************
One issue of “The Saturday Evening Post” magazine featured an article about how fishing led to the emergence of human civilizations. Honestly, after reading it, I had many questions.
Another story: I came across an interesting story in the novel "Chingiskhan" by the Russian writer Isai Kalashnikov. Specifically, during the conquest of Central Asian cities, after the capture of Samarkand, Chingiskhan and his soldiers settled in the castles and houses built there. Naturally, Chingiskhan was provided with the most magnificent castle and the most comfortable conditions. However, Chingiskhan could not sleep at night. After this, by his order, the trees in the big garden near the castle were mercilessly destroyed and the land leveled. A large white yurt was built in the middle of the garden. Buckets of steaming cow dung were placed on either side of the entrance. Only after this was Chingiskhan able to get some sleep and rest.
Here, given the novel's artistic context, we will look this part of the work from a different perspective.
That is, optimal conditions not always make people completely happy. The issue of the territorial specificity of urbanization plays a key role here. In other words, when urban planners seek to plan, modify, or renew the level of urbanization in cities, they must consider the anthropological origins of each territory and the people living in it.
I have no idea with certainty, what role fishermen played in the appearance of human civilizations, according to the information above, the question arises as to whether they initiated the construction of modern cultural urbanization or the first architectural examples—dwellings?
Then, were the first great-grandfathers of both architects and rulers fishermen? What do you think?
***********
В одном из номеров журнала “The Saturday evening post” была статья о том, как рыболовство привело к возникновению человеческих цивилизаций. Честно говоря, после прочтения у меня возникло много вопросов.

“The Saturday evening post” jurnalining bir sonida qanday qilib baliqchilik insoniyat tamaddunlarini paydo bo’lishiga sabab bo’lganligi to’g’risida maqola berilgan ekan. To’g’risi, buni o’qib menda ko’pgina savollar paydo bo’ldi.
Boshqa bir holat, Rossiyalik yozuvchi Isay Kalashnikovning “Chingizxon” romanida bir qiziq voqeaga ko’zim tushgan edi. Ya’ni, Chingizxon o’z askarlari bilan O’rta Osiyo shaharlarini zabt etish asnosida, Samarqand shahrini bosib olganidan so’ng, u yerda qurilgan qasrlar va binolarga joylashib olishadi. O’z-o’zidan, Chingizxonga eng zo’r qasr binosi va u yerdagi eng qulay sharoitlar taqdim etiladi. Lekin, Chingizxon tunda uxlay olmay qiynaladi. Shundan so’ng, uning buyrug’iga ko’ra, qasr yaqinidagi ajoyib bog’ning daraxtlari rahmsizlarcha ko’chirib olib tashlanadi va joyi tekislanadi. Bog’ning o’rtasiga katta oq o’tov tikiladi. Uning kirish joyiga ikki chetiga chelakda mol go’ngi tutatib qo’yiladi. Shundan so’ngina, shu o’tov ichida Chingizxon biroz xotirjam uxlash va dam olishga muvaffaq bo’ladi.
Bu yerda, romanning badiiy to’qima voqealarga boyligini hisobga olgan holda, asarning ushbu qismiga boshqa tomondan e’tibor qaratamiz.
Ya’ni, har doim ham maksimal sharoit insonlarni to’la baxtli qilolmaydi. Urbanizatsiyaning huduiy o’ziga xosligi masalasi mana shu joyda muhim rol o’ynaydi. Ya’ni, urban plannerlar shaharlar urbanizatsiyasi darajasini rejalashtirish, uni o’zgartirish yoki yangilashga intilishganda, har bir hudud va u yerda yashayotgan insonlar antropologik kelib chiqish jihatlariga e’tibor qilishlari lozim.
Tamaddunlar paydo bo’lishida baliqchilarning qanchalik o’rni borligi haqida shaxsan aniq bir narsa deyish mushkul bo’lsa-da, yuqoridagi ma’lumotlar rost bo’lsa, hozirgi madaniy urbanizatsiya yoki ilk arxitektura namunalari – boshpana (uy-joylar)ni qurilishini ular boshlab berganmikan deb o’ylab qolasan kishi? Nima deb oylaysiz, unda arxitektorlarnining ham, hukmdorlarning ham ilk bobokalon ajdodlari baliqchi bo’lgan ekanda?
**************
“The Saturday evening post” журналининг бир сонида қандай қилиб балиқчилик инсоният тамаддунларини пайдо бўлишига сабаб бўлганлиги тўғрисида мақола берилган экан. Тўғриси, буни ўқиб менда кўпгина саволлар пайдо бўлди.
Бошқа бир ҳолат, Россиялик ёзувчи Исай Калашниковнинг «Чингизхон» романида бир қизиқ воқеага кўзим тушган эди. Яъни, Чингизхон ўз аскарлари билан Ўрта Осиё шаҳарларини забт этиш асносида, Самарқанд шаҳрини босиб олганидан сўнг, у ерда қурилган қасрлар ва биноларга жойлашиб олишади. Ўз-ўзидан, Чингизхонга энг зўр қаср биноси ва у ердаги энг қулай шароитлар тақдим этилади. Лекин, Чингизхон тунда ухлай олмай қийналади. Шундан сўнг, унинг буйруғига кўра, қаср яқинидаги ажойиб боғнинг дарахтлари раҳмсизларча кўчириб олиб ташланади ва жойи текисланади. Боғнинг ўртасига катта оқ ўтов тикилади. Унинг кириш жойига икки четига челакда мол гўнги тутатиб қўйилади. Шундан сўнгина, шу ўтов ичида Чингизхон бироз хотиржам ухлаш ва дам олишга муваффақ бўлади.
Бу ерда, романнинг бадиий тўқима воқеаларга бойлигини ҳисобга олган ҳолда, асарнинг ушбу қисмига бошқа томондан эътибор қаратамиз.
Яъни, ҳар доим ҳам максимал шароит инсонларни тўла бахтли қилолмайди. Урбанизациянинг ҳудудий ўзига хослиги масаласи мана шу жойда муҳим роль ўйнайди. Яъни, урбан планнерлар шаҳарлар урбанизацияси даражасини режалаштириш, уни ўзгартириш ёки янгилашга интилишганда, ҳар бир ҳудуд ва у ерда яшаётган инсонлар антропологик келиб чиқиш жиҳатларига эътибор қилишлари лозим.
Тамаддунлар пайдо бўлишида балиқчиларнинг қанчалик ўрни борлиги ҳақида шахсан аниқ бир нарса дейиш мушкул бўлсада, юқоридаги маълумотлар рост бўлса, ҳозирги маданий урбанизация ёки илк архитектура намуналари – бошпана (уй-жойлар)ни қурилишини улар бошлаб берганмикан деб ўйлаб қоласан киши? Нима деб нима деб ўйлайсиз, унда архитекторларнининг ҳам, ҳукмдорларнинг ҳам илк бобокалон аждодлари балиқчи бўлган эканда?
***********