Xurmo

Choy yurakka foyda, lekin juda issiq bo’lmasa

Olimlar Xitoyda yarim millionga yaqin odamni 9 yil davomida kuzatishdi. Ular har kuni choy ichadiganlar bilan umuman ichmaydiganlarni solishtirishdi.
Natijada muntazam choy ichadiganlarda yurak va qon tomir kasalliklari xavfi 11 foizga past chiqdi. Xavf eng kam bo’lganlar kuniga 6–8 piyola ichadiganlar edi.

Lekin bir sharti bor. Choyni kuydiradigan darajada qaynoq ichadiganlarda bu foyda yo’qolgan, aksincha, xavf oshgan. Iliq va oddiy issiq choy ichadiganlarda esa xavf ichmaydiganlarnikidan past bo’lgan.
Olimlar bu choyning o’zi davolaydi degani emasligini ta’kidlashmoqda. Bu kuzatuv natijasi, ya’ni choy ichadiganlar hayotining boshqa tomonlari ham ta’sir qilgan bo’lishi mumkin.

XURMO

Ba’zi odamlar Altsgeymerdan qanday qutulib qoladi

Ba’zi odamlar Altsgeymer kasalligi xavfini oshiradigan gen bilan tug’iladi. Bunday gen har besh kishidan birida bor. Ammo ularning bir qismi keksayganda ham xotirasini yo’qotmaydi. Olimlar nima uchun shunday bo’lishini aniqlashdi.

Miyamizni qondagi zararli moddalardan maxsus to’siq himoya qiladi. Xavfli gen bor odamlarda miya tomirlari atrofida bir oqsil ko’payib ketadi va shu to’siqni buzadi. Zararli moddalar miyaga o’ta boshlaydi va xotira yomonlashadi.

Kasal bo’lmaydigan odamlarda esa yana bitta, kam uchraydigan gen o’zgarishi bor. U bu oqsilning ko’payishiga yo’l qo’ymaydi, shuning uchun to’siq butun qoladi va miya himoyalangan bo’ladi.

Endi olimlar xuddi shunday ta’sir qiladigan dori yaratish ustida ishlamoqchi. Agar bu uddalansa, xavfli gen bilan tug’ilgan odamlarni ham kasallikdan asrash mumkin bo’ladi.

XURMO

Turkiya qirg’og’ida dunyodagi eng qadimgi kema halokati topildi

Turkiyaning janubida, Kekova oroli yaqinida arxeologlar 4,5 ming yildan ko’proq vaqt oldin cho’kkan kemaning qoldiqlarini topishdi. Bu davrda Misrda Giza piramidasi qurilayotgan edi.

Kemaning yog’och qismi chirib ketgan. Lekin 30 metr chuqurlikda uning yuki saqlanib qolgan: 30 dan ortiq sopol ko’za va 3 ta tosh langar. Ko’zalarda zaytun moyi va sharob tashilgan bo’lishi mumkin. Olimlar kemaning yoshini ko’zalarning shakli va naqshiga qarab aniqlashdi.
Shu paytgacha eng qadimgi kema halokati Gretsiyada topilgan edi, u bundan 200–300 yil yoshroq. Yangi topilma bronza davrida odamlar dengiz orqali qanday savdo qilganini ko’rsatib beradi.

Ekspeditsiya rahbari Hakan Onizning so’zlariga ko’ra, ular bu buyumlarga 5 ming yil ichida qo’l tekkizgan ilk odamlar bo’lishdi.

XURMO

Eski telefon yuradigan robotga aylandi.

Kaliforniya universiteti (UCLA) muhandislari oddiy Android telefonni yuradigan robotning “miyasi”ga aylantirishdi. Robotning nomi PhoneBot.

Telefon robotning beliga o’rnatiladi va hamma asosiy ishni o’zi bajaradi. Kamerasi ko’z vazifasini o’taydi, ichidagi harakat sensorlari muvozanatni saqlashga yordam beradi, protsessori esa oyoqlarni boshqaradi. Robotning bo’yi 48 sm, ikki oyog’ida 12 ta motor bor.

PhoneBot yura oladi, kamera orqali odamning ortidan ergashadi va yiqilib tushsa o’zi turib oladi. Sinovlarda 2017-yilgi eski telefon ham ishlagan.
Telefonsiz qismlar taxminan 400 dollar turadi. Odatda bunday robotlar bundan ko’p barobar qimmat bo’ladi. Ishlanmaning chizmalari ochiq e’lon qilingan, shuning uchun uni istalgan odam o’zi yig’ishi mumkin.

XURMO

Koinotda ilk bor yashil yulduz topildi

Yulduzlar qizil, sariq, oq yoki ko’k bo’ladi. Ularning rangi haroratiga bog’liq, va hech bir harorat yulduzni yashil qilib ko’rsatmaydi. Shuning uchun shu paytgacha birorta ham yashil yulduz qayd etilmagan edi.
Britaniyaning Uorik universiteti astronomlari birinchi yashil yulduzni topishdi. Bu oq mitti, ya’ni o’lgan yulduzning juda zich qoldig’i.
Uning rangi sayyoralar tufayli shunday. Bir paytlar yulduz atrofida aylangan sayyoralarning parchalari unga qulab tushgan va atmosferasini natriy bilan to’ldirgan. Natriy qizil va to’q sariq nurni yutadi, shuning uchun yulduzdan yashil yorug’lik qoladi.

Yulduz juda olisda bo’lgani uchun uning rangini ko’z bilan ko’rib bo’lmaydi. Olimlar yorug’ligini o’lchab, inson ko’zi uni qanday ko’rishini hisoblab chiqishgan. Shu tadqiqotda pushti va binafsha rangli oq mittilar ham topildi.

XURMO

Dunyo soatlari endi “qo’shimcha soniya” olmaydi.

54 yil davomida olimlar vaqti-vaqti bilan dunyodagi barcha soatlarga bitta soniya qo’shib turgan. Sababi shuki, Yer bir xil tezlikda aylanmaydi va atom soatlari Quyosh vaqtidan asta-sekin uzoqlashib boradi.
Lekin shu bitta soniya kompyuterlarni chalg’itardi. U qo’shilgan kunlari Reddit kabi yirik saytlar ishdan chiqqan.

So’nggi yillarda Yer tezroq aylana boshladi. Endi soniya qo’shish emas, soatdan bir soniyani ayirish kerak bo’lib qoldi. Bunday hech qachon qilinmagan va oqibati qanday bo’lishini hech kim bilmaydi.
Shuning uchun 15-oktabr kuni 69 davlat qo’shimcha soniyani bekor qildi. Qaror 2027-yilda kuchga kiradi. Shundan keyin farq bir soatga yetgandagina soatlarga bir yo’la bir soat qo’shiladi. Hisob-kitoblarga ko’ra, bunga ming yildan keyingina ehtiyoj tug’iladi.

XURMO

Tesla’ning yangi Roadster’i havoda salto qildi

Ilon Mask bu mashinani 2017-yilda va’da qilgandi. 9 yil kutishdan keyin Tesla nihoyat yangi Roadster’ni ko’rsatdi va uning namoyishi hammani hayratda qoldirdi.
Mashina avval yoysimon devorga chiqib, teskari holatda turib qoldi. Keyin u yerdan sakrab, havoda o’girildi va yumshoq qo’ndi. Ikkinchi namoyishda u 5 ta avtomobil ustidan sakrab o’tdi va havoda to’liq salto qildi.

Bunga mashina tagi va yonlaridagi soplolar yordam beradi. Ularni SpaceX bilan birga yaratishgan. Soplolar siqilgan havoni kuch bilan chiqarib, mashinani ko’taradi va havoda buradi. Lekin bu samolyotdek parvoz emas, bir necha soniyalik sakrash.
Eng tez versiyasi soatiga 100 km tezlikka bir soniyaga yetmay chiqadi. Ishlab chiqarish 2028-yilda boshlanadi, narxi hali e’lon qilinmagan.

Siz shunday mashinani haydagan bo’larmidingiz?

XURMO

Oyoqlari g’ayrioddiy uzun bo’lgan ikki mushuk

Gari va Shaggi aka-uka mushuklar. Ularning oyoqlari mushukchaligidanoq juda uzun edi. Ko’rikdan keyin ma’lum bo’ldiki, ko’zlarida ham o’zgarishlar bor, tanadagi eng katta qon tomiri esa kengaygan.
Cornell universiteti olimlari sababini topishdi: bu Marfan sindromi, ya’ni biriktiruvchi to’qimani zaiflashtiradigan irsiy kasallik. Odamlarda u har 4000 kishidan birida uchraydi. Uy mushuklarida esa birinchi marta genetik jihatdan tasdiqlandi.

Ikkala mushuk ham voyaga yetdi, chunki buzilgan gen qisman ishlashda davom etgan.

XURMO

100 yil muzey tortmasida yotgan suyak yangi yirtqich dinozavr bo‘lib chiqdi!

1924-yilda Angliyaning Uayt orolida havaskor paleontolog qoya etagidan bir bo‘lak qoldiq topib, Londondagi Tabiiy tarix muzeyiga topshirgan. Shundan beri u tortmada yotgan edi. Qariyb yuz yil davomida uni hech kim jiddiy o‘rganmagan.

Endi olimlar bu bosh suyagi bo‘lagini qayta tekshirib, fanga noma’lum turni aniqlashdi. Unga Invictibellatrix amberina deb nom berildi.
Bu dinozavr taxminan 120 million yil oldin yashagan. Uzunligi 3–4 metr, kattaligi yirik yo‘lbarsdek bo‘lgan. Old oyoqlaridagi tirnoqlarining uzunligi esa, yaqin qarindoshlariga qarab hisoblanganda, 10–20 santimetrgacha yetgan bo‘lishi mumkin.

Tadqiqot muallifi Kassius Morrisonning aytishicha, bu dinozavr o‘z davrining eng kuchli yirtqichi bo‘lmagan. Lekin odam uchun u tiranozavrdan ham xavfliroq bo‘lardi. Nega? Chunki uning uchun odam aynan mos o‘lchamdagi o‘lja bo‘lardi.

XURMO

Ari uchib ketgandan keyin ham
uning nayzasi zahar haydashda davom etadi!

Bilamiz-ki, bizni ari chaqqanda nayzasi uzilib, terida qolib ketadi. Ari uchib ketadi, nayza esa o’zi ishlashda davom etadi.

Avstraliyadagi Makkuori universiteti olimlari buni yuqori tezlikdagi kamera bilan suratga oldi. Buning uchun nayzani inson terisiga o’xshash shaffof gelga botirib kuzatishdi.
Nayza ikkita o’tkir tig’dan iborat. Tig’lar navbatma-navbat ishlaydi va nayzani teriga tobora chuqurroq kiritadi.
Har bir tig’ nayza asosidagi klapanga ulangan. Klapanlar navbat bilan zahar xaltasini siqadi, shuning uchun zahar uzluksiz oqib turadi. Olimlar bu tizimni “ikki porshenli mikronasos” deb atadi.

XURMO

Ko‘zi ojiz odamlar yana ko’ra boshladi

Pigmentli retinit irsiy ko’z kasalligi. Unda ko’zning to’r pardasidagi yorug’likni sezuvchi hujayralar asta-sekin nobud bo’ladi va inson ko’r bo’lib qoladi. To’r pardadagi ko’rish nervi hujayralari esa saqlanib qoladi.

Olimlar aynan shu hujayralardan foydalandi. Bemorning ko’ziga bir marta ukol qilinadi. Ukol ko’rish nervi hujayralariga yorug’likni sezuvchi oqsil genini olib kiradi va ular yorug’likka javob bera boshlaydi.
Bu hujayralar oddiy yorug’likni yaxshi sezmaydi. Shuning uchun bemor kamerali maxsus ko’zoynak taqadi. Ko’zoynak atrofni suratga olib, tasvirni kuchli to’q sariq nur ko’rinishida to’r pardaga yuboradi.

Tajribada 10 bemor qatnashdi. Yettitasida ko’zning yorug’likka sezgirligi oshdi.
Bemorlar hozircha yuzni tanimaydi va o’qiy olmaydi.

XURMO

Tosh o’z-o’zidan yonishi mumkinmi? Ha. Va bu olimlarning ko’z o’ngida sodir bo’ldi 🔥

2022-yil. Amerikalik olimlar Tinch okeaniga suv osti robotini tushiradi. Chuqurlik 3300 metr: qorong’i, sovuq, bosim juda katta. Robot u yerdan 57 ta tosh olib chiqadi.

Toshlarni laboratoriyaga olib kelishadi, o’rganish uchun maydalay boshlashadi.
Shu payt ikkita tosh qiziy boshlaydi. Tutun chiqadi. Harorat 100 darajadan oshadi. Hech kim olov yoqmagan, toshlarga hech narsa tegmagan.
Olimlar sababini qidirishga tushadi va topadi:

Tosh ichida temir va oltingugurtdan iborat mineral bor ekan. Ming yillar davomida u suv ostida, kislorodsiz yotgan. Tosh sindirilib, ichi havoga tegishi bilan mineral kislorod bilan reaksiyaga kirishadi va shu qadar ko’p issiqlik chiqaradiki, tosh o’zini o’zi yondiradi.

Endi eng muhimi. Dunyoda okean tubidan metall qazib olishga tayyorgarlik ketyapti. Bunday toshlar tonnalab kemaga ortiladi. Ochiq dengizda, kema ichida ular yona boshlasa nima bo’lishini tasavvur qiling.

XURMO

Hozir tanangizdan trillionlab zarracha o’tib ketyapti. Siz buni sezmaysiz ham...

Ularning nomi — neytrino. Ular deyarli hech narsa bilan to’qnashmaydi: Yerni ham, sizni ham bemalol teshib o’tadi. Shuning uchun ularni “arvoh zarracha” deyishadi.

Xo’sh, ularni qanday tutish mumkin? Fizik Frensis Halzen g’alati yo’l taklif qildi: Janubiy qutb muzining o’zini teleskopga aylantirish. Shunday qilib IceCube paydo bo’ldi — muz ostiga chuqur joylashtirilgan minglab datchiklar, ular neytrino muzga urilganda chiqadigan zaif ko’k chaqnashni ilg’aydi.
Aynan shu qurilma yordamida koinot qa’ridan kelgan yuqori energiyali neytrinolar ilk bor qayd etildi.

🏆 2026-yil fizika bo’yicha Nobel mukofoti shu ish uchun Halzenga berildi.

XURMO

🚀 Insoniyat qurgan eng katta raketa shunday uchadi!

Bu SpaceX’ning Starship V3 raketasi: balandligi 124 metr, pastki qismida 33 ta dvigatel o‘rnatilgan.

Alangaga qarang, u pushti. Ko‘p raketalar kerosinda uchadi va alangasi sariq bo‘ladi. Starship esa metan yoqadi: u toza yonadi, deyarli qurum qoldirmaydi. Dvigatel kam kirlanadi va uni qayta uchirishga tayyorlash osonlashadi, Starship’ning butun g‘oyasi ham shu.

Oq bulut esa tutun emas, bug‘: maydoncha buzilmasligi uchun start paytida ostiga suv purkaladi.
🛰 2026-yil 28-sentyabrda Starship ilk bor orbitaga chiqdi. NASA 2028-yilda astronavtlarni Oyga qo‘ndirish uchun ham shu kemaga umid bog‘lagan.


XURMO

Assalomu alaykum, aziz "Xurmo" kanali obunachilari!

Anchadan beri yangi sonlar chiqarolmadik, sizlarni kuttirib qo‘yganimiz uchun uzr so‘raymiz. Bu vaqt ichida shunchaki bekor o‘tirmasdan, sizlar uchun yanada qiziqarli va sifatli videolar tayyorlash bilan band bo‘ldik. Mana, nihoyat, ijodiy tanaffus tugadi va biz yangi energiya, yangi g‘oyalar bilan yana YouTubega qaytyapmiz. Bizni yo‘qotmay, kutib yashagan va qo‘llab-quvvatlab turgan barchangizga rahmat, tez kunda yangi sonlarda ko‘rishguncha!

Ehtimol, bu hozirgacha olingan Oyning eng batafsil rasmlaridan biri. Uni Nikon Z8 kamerasi va Takahashi TSA-120 teleskopi orqali olingan 1000 ta suratni birlashtirib tayyorlashgan.

Natijada 40 megapikselli, juda aniq va mayda detallarigacha ko‘rinadigan Oy tasviri hosil bo'lgan.

Shu bilan birga "Artemis-ll" ekipaji Yerga qaytishni boshladi. Astronavtlar rekord natijani ko'rsatishdi — ularning kemasi Yerdan 406,7 ming kilometr uzoqlikkacha bordi.

Bu esa 1970-yildan beri amalga oshirilgan birinchi shunday parvoz hisoblanadi.

Gipotezalardan biriga ko‘ra, biz esnash orqali miyani sovitamiz! 🧠❄️

Og‘iz orqali sovuq havoning kirishi va og‘iz bo‘shlig‘i mushaklarining cho‘zilishi natijasida esnash miyaga sovigan qon oqimini oshiradi.

Shundan kelib chiqib, bir layfxak ham bor: agar tinmay esnayotgan bo‘lsangiz, boshingizga muz solingan paket qo‘ying yoki salqin havoga chiqib, toza havo oling. Bu esnashni kamaytirishga yordam berishi mumkin.

Yana shu gipoteza tufayli olimlar 55 turdagi sutemizuvchilar va 46 turdagi qushlarning esnashini tahlil qilishdi.
Natijada ma’lum bo‘ldiki, miya hajmi esnash davomiyligiga ta’sir qiladi. Miya qanchalik katta bo‘lsa va undagi neyronlar qancha ko‘p bo‘lsa, esnash shunchalik uzoq davom etadi!

Ma’lum bo‘lishicha, https://www.nature.com/articles/s41598-025-88894-5 Ammo buning uchun juda o‘ziga xos sharoitlar kerak bo‘ladi.

2020-yilda olimlar milodiy 79-yilda Vezuviy vulqonining otilishi** paytida halok bo‘lgan bir erkakning bosh suyagi ichidan qora shisha bo‘laklarini topishdi. Bu qanday sodir bo‘lishi mumkinligini tushunish uchun yana 5 yil davomida ilmiy tadqiqotlar olib borildi.

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, hamma gap tezlikda ekan. Juda issiq kul buluti erkakning miyasini bir zumda qoplab olgan, so‘ng esa juda tez sovigan. Natijada miya to‘qimalari shishaga o‘xshash moddaga aylangan.

Hozircha bu — inson to‘qimasi yuqori harorat ta’sirida tabiiy sharoitda shishaga aylangan yagona ma’lum holat hisoblanadi.

Biz Shibuyada o‘tkaziladigan mashhur "Koinotga tikilish musobaqasi"dan ham qiziqarliroq bir bellashuvni topganga o‘xshaymiz — milliy "Kapibaralarning uzoq cho‘milish musobaqasi".

Bu aynan nomi aytib turganidek: Yaponiya bo‘ylab beshta hayvonot bog‘i o‘z kapibara chempionlarining ochiq havoda qaysi biri eng uzoq vaqt cho‘milishini aniqlash uchun bellashadi. Bu yilgi g‘olib suv ostida hayratlanarli darajada 1 soat, 45 daqiqa va 18 soniya qoldi. U o‘zining mos va mashhur "Prune" (Quritilgan olxo‘ri) ismiga munosib bo‘ldi.

Bu yilgi tanlovda cho‘milish vaqti bo‘yicha qoidalar sezilarli darajada o‘zgardi. Avvalgi yillarda barcha hayvonot bog‘lari o‘z soatlarini bir vaqtning o‘zida ishga tushirgan, ammo tashkilotchilar bu turli xil tabiiy tartiblarga ega bo‘lgan kapibaralarga nisbatan adolatsizlik ekanligini tushunishgan. Shuning uchun har bir hayvonot bog‘iga o‘ziga xos kapibara odatda cho‘milganda soatni boshlashga ruxsat berildi.🥹