Dunyo Tarixi🗺

Mandeylar, Iroq va Eronda yashovchi kichik diniy jamoa, oramiy tilining boshqa bir shevasida gaplashadi. Ularning diniy matnlari ham shu tilda yozilgan.
Bugungi kunda bu til UNESCO tomonidan yo'qolish xavfi ostidagi tillar ro'yxatiga kiritilgan.

TIL NEGA O'LADI
Oramiy tilining taqdiri bizga chuqur bir savol beradi. Til nega o'ladi?

Til o'lishining asosiy sababi odatda bitta katta voqea emas. Bu asta sekin kechadigan jarayon. Bir avlod o'z tilida gaplashadi, ammo bolalariga o'rgatmaydi, chunki ular bolalariga ko'proq imkoniyat beradigan tilni, savdo tilini yoki rasmiy davlat tilini, o'rgatishni afzal ko'radi.
Keyingi avlod esa o'z ota bobolarining tilini faqat eshitadi, ammo gaplasha olmaydi. Uchinchi avlodga kelib esa til butunlay unutiladi.

Oramiy tili bilan ham xuddi shu jarayon sodir bo'ldi. Ammo bu jarayon ming yildan ortiq davom etdi. Bu shuni ko'rsatadiki hatto eng kuchli, eng keng tarqalgan til ham, siyosiy va diniy o'zgarishlar oldida, asta sekin o'z o'rnini yo'qotishi mumkin.

SABOQLAR
Birinchi saboq. Til qarindoshligi vaqt tartibiga bog'liq emas. Oramiy va arab bir birining otasi emas, aka uka. Bu bizga tarixni soddalashtirib emas, to'g'ri tushunish muhimligini eslatadi.

Ikkinchi saboq. Til siyosiy kuch bilan ko'tariladi va siyosiy kuch bilan yiqiladi. Oramiy tili Fors imperiyasi kuchi bilan dunyoga yoyildi. U arab xalifaligi kuchi bilan o'z o'rnini yo'qotdi. Til tabiiy evolyutsiyadan ko'ra ko'pincha siyosat tomonidan boshqariladi.

Uchinchi saboq. Diniy matn tilni saqlashning kuchli vositasi. Suryoni xristianlari va yahudiy Talmud olimlari o'z tilini asrlar davomida saqlab qolishdi, chunki ularning muqaddas matnlari o'sha tilda edi. Diniy an'ana til uchun himoya devori bo'lishi mumkin.

To'rtinchi saboq. Til o'limi bir kechada emas, bir necha avlod davomida sodir bo'ladi. Bu jarayon ko'pincha sezilmay o'tadi, toki oxirgi gapiruvchi vafot etguncha. Shuning uchun til saqlash uchun harakat kech qolmasdan boshlanishi kerak.

Beshinchi saboq. Eng kuchli imperiyalarning tili ham abadiy emas. Oramiy tili bir vaqtlar dunyoning yarmida rasmiy til edi. Bugun uni bir necha ming kishi gapiradi. Bu bizga eslatadi hech qanday hukmronlik, hatto til hukmronligi ham, abadiy emas.

YAKUNIY SO'Z
Maalula qishlog'ida bir qariya, tog' havosida, o'g'liga nimadir aytadi. Bu so'zlar ming yillar oldin Iso Masihning og'zidan chiqqan so'zlarga juda yaqin ovoz va ohangda.

Ammo bu qariya bilib turibdiki uning o'g'li bu tilni o'z farzandiga to'liq o'rgatmasligi mumkin. Dunyo o'zgargan. Arab tili, ingliz tili, zamonaviy hayot talablari, bu qadimgi tilni asta sekin siqib chiqarmoqda.

Bir vaqtlar Fors shohlarining farmonlari shu tilda yozilgan edi. Bir vaqtlar Iso Masih shu tilda ibodat qilgan edi. Bugun bu til, insoniyat tarixining eng boy merosi, bir necha ming kishining xotirasida, sekin so'nib bormoqda.

Bu bizga eslatadi. Til shunchaki muloqot vositasi emas. U avlodlar davomida to'plangan tarix, iymon va hikmat xazinasi. Va har safar bir til o'lganda, insoniyat o'zining bir qismini, qaytarib bo'lmas tarzda, yo'qotadi.

Https://t.me/tarixi_dunyo

Bu tarixiy konsensus. Injilning o'zida ham bu haqiqatning izlari saqlanib qolgan. Yangi Ahdda bir necha joyda Isoning aynan aytgan so'zlari oramiy tilida keltiriladi, keyin yunon tiliga tarjima qilinadi.

Masalan Isoning qizni tiriltirgan voqeasida u Talifa qumi deydi. Bu oramiy tilidagi ibora bo'lib qiz bola uyg'on degan ma'noni anglatadi.

Yoki xochdagi so'nggi lahzalarda Iso Eli Eli lama sabaxtani deydi. Bu ham oramiy tilidagi ibora bo'lib Xudoyim Xudoyim nega meni tashlab qo'yding degan ma'noni anglatadi.

Bu so'zlar o'sha davr yozuvchilari tomonidan asl shaklida saqlab qolingan. Chunki bu so'zlar o'sha lahzaning chuqur hissiy og'irligini yunon tiliga to'liq o'tkazib bo'lmaydi deb hisoblangan bo'lishi mumkin.
Demak Iso Masih kundalik hayotda, shogirdlari bilan suhbatda, oddiy xalqqa va'z aytganda, oramiy tilida gapirgan. Bu tarix fanining keng qabul qilingan xulosasi.

TALMUD VA YAHUDIY ILOHIYOTI
Yahudiy xalqi uchun oramiy tilining ahamiyati faqat Iso davri bilan tugamaydi.

Babil Talmudi, yahudiy diniy qonuni va sharhlarining ulkan to'plami, katta qismi oramiy tilida yozilgan. Bu, asrlar davomida yahudiy diniy ta'limotining asosiy manbai bo'lib qoldi.

Bugun ham, dunyoning turli burchaklarida yahudiy diniy maktablarida talabalar Talmudni o'rganish uchun oramiy tilini o'rganishadi. Bu, o'lik til emas, ammo u faqat akademik va diniy doirada tirik qolgan til.

XRISTIANLIK VA SURYONI TILI
Xristianlik tarqalgan dastlabki asrlarda oramiy tilining bir shevasi alohida ahamiyat kasb etdi. Bu Suryoni tili deb ataladi.

Antioxiya va Edessa shaharlari dastlabki xristian ilohiyotining muhim markazlariga aylandi. Bu yerda Suryoni tilida ulkan diniy va falsafiy adabiyot yaratildi. Injil Suryoni tiliga tarjima qilindi. Bu tarjima Peshitta deb ataladi va hali ham suryoni cherkovlarida ishlatiladi.
Suryoni tilidagi xristian jamoalari Yaqin Sharqdan Hindistongacha va hatto Xitoygacha tarqaldi. Nestoriy xristianlari Buyuk Ipak yo'li bo'ylab borib, Xitoyda ham jamoalar tashkil qilishdi. Bu Tang sulolasi davrida bo'lgan voqea va bugun ham Xitoyda bu davrga tegishli oramiy yozuvli toshlar topilgan.

NEGA ORAMIY TILI YO'QOLA BOSHLADI
Bu savolga javob bitta so'zda jamlanadi. Arab istilosi.
VII asrda islom dini tug'ilib, arab armiyalari O'rta Sharq va Shimoliy Afrikani zabt eta boshladi. Bu bosqin bilan birga arab tili ham keng tarqaldi.

Dastlab bu jarayon sekin kechdi. Zabt etilgan hududlarda mahalliy aholi o'z tilini davom ettirdi. Ammo asrlar o'tishi bilan islom dini rasmiy din, arab tili esa rasmiy davlat va diniy til bo'lib qoldi.

Qur'on arab tilida nozil bo'lgan. Musulmon bo'lish uchun arab tilini o'rganish, hech bo'lmasa diniy marosimlar uchun, zarur edi. Bu, asta sekin, mahalliy aholining kundalik tilini ham arab tiliga o'tkazdi.

Oramiy tilida gaplashuvchi xristian jamoalar bu jarayonga ko'proq chidam berdi. Chunki ularning diniy hayoti oramiy yoki suryoni tiliga bog'liq edi. Ammo ularning soni ham asrlar davomida kamayib bordi. Ba'zi oramiygo'y aholi islomga o'tdi va shu bilan birga tilini ham o'zgartirdi. Boshqalari esa ozchilik jamoalar sifatida saqlanib qoldi.

BUGUNGI KUN: KIM HALI HAM BU TILDA GAPIRADI
Oramiy tili butunlay yo'qolmagan. U kichik, ammo tirik jamoalarda saqlanib qolgan.

Suriyaning Maalula qishlog'i buning eng mashhur misoli. Bu tog'li qishloqda hali ham ba'zi aholi g'arbiy oramiy tilining bir shevasida gaplashadi. Ammo 2013 yilda bu qishloq urush paytida qattiq zarar ko'rdi. Ko'p aholi ko'chib ketishga majbur bo'ldi. Bu tilning kelajagi haqida yanada katta xavotir tug'dirdi.

Ossuriylar, Iroq, Suriya, Eron va Turkiyaning ba'zi hududlarida yashovchi xristian jamoasi, hali ham suryoni tilining bir shevasida gaplashadi. Ular ko'p asrlar davomida, ko'p qiyinchilik va ta'qibga qaramay, o'z tilini saqlab kelishgan. Birinchi jahon urushi davridagi qirg'in ularning sonini keskin kamaytirdi.

ORAMIY TILI: ISONING TILI QAYERGA YO'QOLDI
Bir vaqtlar bu til dunyoning yarmida gaplashilardi. Fors imperiyasining rasmiy tili edi. Iso Masih shu tilda ibodat qilgan, shu tilda do'stlari bilan gaplashgan. Bugun esa uni jonli tilda gapiradigan odamlar soni bir necha ming kishidan oshmaydi.

Suriyaning kichik bir qishlog'ida, Maalula degan joyda, hali ham bu tilda gaplashadigan oxirgi qariyalar yashaydi. Ular dunyodagi eng qadimgi tirik tillardan birining so'nggi tashuvchilari.

Bu til nima edi va u qanday qilib bunchalik kuchli bo'lib, keyin deyarli butunlay yo'qolib ketdi?

OILAVIY DARAXT: KIM KIMNING OTASI
Avvalo bir keng tarqalgan tushunchani to'g'rilash kerak. Oramiy tili arab tilining otasi emas. Bu ikkisi aka uka tillar, ammo bir birining avlodi emas.

Semit tillari oilasi deb atalgan katta til guruhi bor. Bu oilaga oramiy, arab, ibroniy, akkad va boshqa ko'p tillar kiradi. Ularning barchasi bitta qadimgi ajdod tildan tarqalgan. Bu ajdod til hech qachon yozma holda saqlanib qolmagan. Olimlar uni faqat qayta tiklab o'rgandilar.

Demak oramiy va arab bir birining otasi emas. Ular bir ota farzandlari. Xuddi ikki aka uka kabi. Ular juda ko'p o'xshash so'z va grammatik tuzilishga ega. Chunki ular bir ildizdan o'sgan. Ammo har biri o'z yo'lida alohida rivojlangan.

Qiziq jihati shunda. Oramiy tili arab tilidan ancha oldinroq jahon sahnasiga chiqqan va ancha oldinroq ulkan imperiyaning rasmiy tiliga aylangan. Arab tili esa VII asrdagi islom tarqalishi bilan dunyoga keng yoyildi. Shuning uchun ko'p odam ularni ota bola deb o'ylaydi. Haqiqatda esa bu vaqt farqi ularning qarindoshlik darajasini o'zgartirmaydi.

ORAMIYLARNING KICHIK BOSHLANISHI
Oramiylar dastlab kichik ko'chmanchi va yarim ko'chmanchi qabilalar edi. Ular hozirgi Suriya hududida, miloddan avvalgi ikkinchi ming yillikda, yashay boshladilar.

Ular katta imperiya qurmadi. Ularning kuchi boshqa yerda edi. Savdo.
Oramiylar O'rta Sharqning asosiy savdo yo'llarini nazorat qilishdi. Ular karvon yo'llari bo'ylab shaharlar qurdi. Damashq, Aleppo kabi shaharlar oramiy madaniyatining markazlariga aylandi.
Savdo bilan birga til ham tarqaladi. Savdogar qayerga borsa o'z tilini olib boradi. Va agar savdo muvaffaqiyatli bo'lsa boshqa xalqlar ham bu tilni o'rganishga majbur bo'ladi. Chunki savdo qilish uchun til kerak.

Shu tariqa oramiy tili asta sekin butun O'rta Sharqning xalqaro muloqot tiliga aylana boshladi.

FORS IMPERIYASI: ORAMIY TILINING CHO'QQISI
Oramiy tilining eng buyuk davri Fors imperiyasi davrida keldi.

Miloddan avvalgi VI asrda Fors Axomaniylar imperiyasi dunyoning eng katta davlatiga aylandi. Misrdan Hindistongacha cho'zilgan ulkan hudud. Bunday katta imperiyani boshqarish uchun bitta umumiy til kerak edi.
Fors shohlari o'z tillarini emas oramiy tilini tanladilar.

Nima uchun? Chunki oramiy tili allaqachon savdo va diplomatiya tili sifatida keng tanilgan edi. Uni ko'p xalq tushunar edi.

Shunday qilib oramiy tili rasman imperial Aramaic deb atalgan rasmiy davlat tiliga aylandi. Har bir viloyatdan Fors poytaxtiga yuborilgan hujjat oramiy tilida yozilishi kerak edi. Soliq hisobotlari, diplomatik maktublar, hatto Misrdagi fir'avn yodgorliklaridagi yozuvlar ham oramiy tilida saqlanib qoldi.

Bu davrda oramiy tili haqiqatan ham dunyoning birinchi global tili edi. Hindistondan Misrgacha bo'lgan hududda amaldorlar bu tilda yozishar, savdogarlar bu tilda savdolashardi.

BIBLIYADA ORAMIY TILI
Bu yerda muhim bir tarixiy haqiqatga kelamiz. Eski Ahdning ba'zi qismlari aslida oramiy tilida yozilgan.
Doniyor kitobining bir qismi va Ezra kitobining bir qismi oramiy tilida. Bu, yahudiy xalqi Bobil asirligida bo'lgan davrda va keyinchalik Fors hukmronligi ostida yashagan davrda, ularning kundalik tili oramiy tiliga aylanganini ko'rsatadi.

Ibroniy tili asta sekin faqat diniy marosim va ilohiyot tiliga aylanib bordi. Kundalik hayotda esa ko'p yahudiy allaqachon oramiy tilida gaplashardi. Bu holat Iso Masih davrigacha davom etdi.

ISO MASIHNING TILI
Iso Masih yashagan davrda Falastinda keng tarqalgan kundalik til oramiy tili edi.

Atstekslar sivilizatsiyasi haqida 10 ta qiziq fakt

1. "Atstek" nomini ularga yevropaliklar bergan. Ular o'zlarini meksikalik deb atashgan.

2. Atsteklarning poytaxti Tenochtitlan deb nomlanib, ulkan ko'lning o'rtasidagi orolda joylashgan. Hozir ko'l qurib, bu yerda Mexiko shahri qad rostlagan.

3. Atsteklarda o'zi yoki bolalarini qullikka berish orqali qarzlaridan qutilish odati bo'lgan.

4. Ularning shaharlari ko'chalarida axlat yig'uvchilar yurib, ko'chalar doimo toza bo'lgan.

5. Atsteklar sivilizatsiyasi juda rivojlangan bo'lsa ham ular g'ildirakni bilishmagan.

6. Atsteklar temir va po'latni ham ishlatishni bilishmagan.

7. Atsteklar bolalarga ta'limni majburiy qilib qo'ygan ilk xalqlardan biri.

8. Atsteklar qo'shni shaharlarga tez-tez yurish qilishgan. Bundan asosiy maqsad esa qurbonlik uchun asirlar olib kelish bo'lgan. Mag'lub jangchilar atsteklarning xudolariga qurbonlik qilingan.

9. Ularda kakao donachalari pul o'rnida ishlatilgan.

10. Atsteklar sivilizatsiyasiga Ernan Kortes barham bergan. Tenochtitlan uchun jangda 4 million kishi halok bo'lgani aytiladi.

🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO

YAKUNIY SO'Z
O'sha qariya, urushdan keyingi birinchi tinch tunni eslagan odam, bir gap aytadi. Men hozir ham har kuni o'sha jimlikka minnatdorchilik bildiraman. Hatto yillar o'tgan bo'lsa ham.

Bu gap bizga eng muhim saboqni beradi. Tinchlik ko'rinmas, ammo u hech qachon o'z o'zidan kelmagan va hech qachon o'z o'zidan saqlanmaydi.
U kimdirning qurbonligidan tug'ilgan. Kimdirning sabridan saqlanib qolgan. Va u faqat biz uni ongli ravishda qadrlasak va unga munosib bo'lishga harakat qilsak davom etadi.
Bugun dunyoning bir burchagida bola bombadan qochmoqda. Boshqa burchagida esa bola xotirjam uxlamoqda. Bu ikki bola orasidagi farq tasodif emas. Bu kimningdir qarori, kimningdir urinishi, kimningdir qurbonligi natijasi.

Tinchlik hadya emas. Tinchlik har kuni yangidan qurilishi kerak bo'lgan bino. Va bu binoni qurish bizning hammamizning vazifamiz.

Https://t.me/tarixi_dunyo

URUSHNING HAQIQIY NARXI
Statistika sovuq ko'rinadi. Ammo har bir raqam ortida inson turadi.
Har bir o'lik askar ortida ona, xotin, farzand qoladi. Ular o'z hayotining qolgan qismini bo'shliq bilan yashaydi.
Har bir vayron qilingan shahar ortida avlodlar davomida qurilgan uy, maktab, kasalxona bor. Bu faqat g'isht emas. Bu kimningdir xotirasi, kimningdir hayoti.
Har bir qochqin ortida o'z yerini, o'z tilini, o'z tanish hayotini abadiy yo'qotgan inson bor. Ular yangi yerda yangidan boshlashi kerak. Ko'pincha hurmatsizlik va begonalik bilan to'qnashib.

Urushning narxi faqat o'lganlar soni bilan o'lchanmaydi. U tirik qolganlarning asrlab davom etadigan og'rig'i bilan ham o'lchanadi.

TINCHLIKNI QURGAN ODAMLAR
Ammo tarix faqat urush hikoyasi emas. Tarix shuningdek tinchlik uchun kurashgan odamlarning hikoyasi ham.

Ikkinchi jahon urushidan keyin Yevropa xaroba edi. Asrlar davomida bir birini yenggan xalqlar birdan birgalikda ishlash kerakligini tushunishdi. Yevropa Ittifoqi aynan shu tushunchadan tug'ildi. Bir vaqtlar jang maydonida bir birini o'ldirgan xalqlar bugun ochiq chegara va umumiy valyuta bilan yashaydi.
Bu mukammal emas. Bu hali ham ziddiyatli. Ammo bu insoniyat urushdan tinchlikka o'tishi mumkinligining dalili.

Janubiy Afrikada apartheid tugaganidan keyin Nelson Mandela intiqom yo'lini tanlamadi. U yarashuv komissiyasini tashkil qildi. Jabrlanganlar va jinoyatchilar bir stol atrofida o'tirib haqiqatni gapirishdi. Bu, osongina qonli fuqarolar urushiga aylanishi mumkin bo'lgan vaziyatni, nisbatan tinch o'tishga olib keldi.

Bu misollar bizga ko'rsatadi. Tinchlik avtomatik kelmaydi. U ongli tanlov, qiyin kechirim va sabr orqali quriladi.

TINCHLIKNI QANDAY QADRLASH MUMKIN
Agar tinchlik ko'rinmas bo'lsa biz uni qanday qadrlashni o'rganishimiz mumkin?

Birinchi yo'l xotira. Tarixni o'rganish, urush dahshatlarini eslab turish, bu bizga nimadan voz kechishimiz mumkinligini eslatadi. Har bir urush muzeyi, har bir xotira kuni aynan shu maqsadga xizmat qiladi.
Ikkinchi yo'l hozirgi mojarolarga e'tibor berish. Agar biz uzoq urushlarni unutib qo'ymasak, agar biz ularni insoniylashtirsak, bizning tinchlikka bo'lgan minnatdorchiligimiz chuqurroq bo'ladi.
Uchinchi yo'l kundalik hayotda shukr. Bomba tovushisiz uxlash. Bozorga qo'rqmasdan borish. Bolangizni maktabga xavfsiz yuborish. Bular oddiy ko'rinadi. Ammo dunyoning ko'p qismida bular hashamat.
To'rtinchi yo'l o'z atrofimizda tinchlikni qurish. Katta urushlarni to'xtatish bizning qo'limizda bo'lmasligi mumkin. Ammo o'z oilamizda, o'z jamoamizda nizoni qanday hal qilishimiz bizning qo'limizda.

FALSAFIY SAVOL: NEGA INSON URUSHNI TANLAYDI
Bu yerda chuqurroq savolga kelamiz. Agar tinchlik bunchalik qimmatli bo'lsa nega inson shunchalik ko'p urushni tanlaydi?

Ehtimol javob shunda. Urush ko'pincha individual tanlov emas. U kollektiv jarayon natijasi. Bitta rahbar, bitta qo'rquv, bitta g'azab, millionlab odamni o'ziga tortadigan to'lqin yaratishi mumkin.

Va bitta inson bu to'lqinga qarshi turishi juda qiyin. Chunki qo'rquv va g'azab tez tarqaladi. Sabr va kechirim esa sekin, qiyin yo'l.
Shuning uchun tinchlik faqat istak bilan kelmaydi. U ongli tizim, kuchli institut, va har bir avlodning yangidan qaytadan tanlashi orqali saqlanadi.

SABOQLAR
Birinchi saboq. Biz doimiy narsani sezmaymiz faqat uning yo'qolishini sezamiz. Tinchlik shunday. Uni qadrlash uchun biz ongli ravishda eslashimiz kerak uning qanchalik noyob ekanini.

Ikkinchi saboq. Unutish xavfli. Qurbonlikni unutgan avlod uni osonlikcha yo'qotib qo'yadi. Xotira tinchlikning eng muhim qo'riqchisi.

Uchinchi saboq. Dunyo e'tibori notekis. Ko'rinmas urushlar ham xuddi ko'ringanlar kabi og'ir. Biz faqat gazeta sahifasidagi urushlarga emas barcha azob chekayotgan insonlarga qalb ochishimiz kerak.

To'rtinchi saboq. Tinchlik avtomatik kelmaydi. U qiyin tanlov, sabr va kechirim orqali quriladi. Yevropa Ittifoqi va Janubiy Afrika yarashuvi buning dalili.

Beshinchi saboq. Tinchlikni qadrlash kundalik amaliyot. Bu bir marta aytiladigan gap emas. Bu har kuni, har lahzada, ongli ravishda, shukr bilan yashashdir.

TINCHLIK: KO'RINMAS NEMAT
Odam havoni ko'rmaydi, ammo uning yo'qligini sezadi. Tinchlik ham shunday. Biz uni his qilmaymiz, toki u yo'qolgunga qadar.

Bir qariya hikoya qiladi. Urushdan keyingi birinchi tinch tun haqida. Hech qanday portlash yo'q. Hech qanday otishma yo'q. Faqat jim osmon va yulduzlar.

U aytadi. Men o'sha kecha uyg'oq yotdim. Jimlikka quloq solib. Chunki men jimlikni unutgan edim. Va men qo'rqdim. Bu jimlik tugashidan.

Bu hikoya tinchlikning eng g'alati xususiyatini ko'rsatadi. Biz uni faqat yo'qotganimizda to'liq tushunamiz.

NEGA BIZ TINCHLIKNI SEZMAYMIZ
Inson miyasi g'alati tarzda ishlaydi. U o'zgarishni seza oladi. Ammo doimiylikni sezmaydi.
Agar siz har kuni nafas olsangiz siz havoni sezmaysiz. Agar havo to'satdan yo'qolsa siz bir soniyada uni sezasiz. Tinchlik ham xuddi shunday. U havo kabi. Doimiy bo'lsa ko'rinmas. Yo'qolsa dahshatli ko'rinadi.
Shuning uchun tinch yurtda yashayotgan odam ko'pincha tinchlikni berilgan narsa deb o'ylaydi. Go'yo u har doim shunday bo'lgan va har doim shunday bo'ladi. U bu tinchlik uchun kim kurashgani, kim qon to'kkani, kim hayotidan kechgani haqida kam o'ylaydi.

TARIX NIMA DEYDI
Insoniyat tarixida tinch davr nodir hodisa.
Olimlar hisoblab chiqqan. Insoniyat yozma tarixining besh ming yili davomida faqat bir necha yuz yil to'liq urushsiz o'tgan. Qolgan vaqtning aksariyatida dunyoning qaysidir burchagida urush bo'lgan.

Bu statistika ko'pchilikni hayratga soladi. Chunki biz odatda o'z davrimizni normalashtirib ko'ramiz. Agar biz tinch yurtda yashasak bizga tinchlik tabiiy holat bo'lib tuyuladi. Agar biz urush ko'rgan bo'lsak bizga urush dunyoning asosiy holati bo'lib tuyuladi.

Haqiqat shuki insoniyat tarixi ko'proq urush bilan belgilangan. Tinchlik esa istisno. Noyob, qimmatli, ammo mo'rt istisno.

QURBONLIK HAQIDAGI UNUTISH
Har bir tinch avlod oldingi avlodning qurbonligi ustiga quriladi.

Yevropada bugun yashayotgan yosh odam ikkinchi jahon urushini faqat tarix kitobidan biladi. U otasining, bobosining nima qurbon qilganini to'liq his qilolmaydi. Chunki u o'sha dahshatni yashamagan.

Bu unutish tabiiy jarayon. Insoniyat shunday ishlaydi. Og'riq xotirasi avlodlar o'tishi bilan zaiflashadi. Ammo bu unutish xavfli ham. Chunki tinchlikning narxini unutgan odam uni osonlikcha yo'qotib qo'yishi mumkin.

Faylasuf Jorj Santayana mashhur gap aytgan. O'tmishni eslamaganlar uni takrorlashga mahkum. Bu gap ayniqsa tinchlik masalasida to'g'ri.

HOZIRGI DUNYO: UNUTILGAN URUSHLAR
Biz ko'pincha o'ylaymiz, urush bu uzoq o'tmish masalasi. Ammo bu haqiqat emas.
Shu daqiqada dunyoning turli burchaklarida o'nlab qurolli mojaro davom etmoqda. Ba'zilari gazeta sahifalarida. Ba'zilari esa butunlay unutilgan.
Yamanda yillar davomida davom etayotgan urush millionlab odamni ochlik yoqasiga olib keldi. Ammo bu urush dunyo e'tiborining markazida kamdan kam bo'ladi.

Sudanda, Kongoda, Myanmada millionlab odam o'z uyidan ayrilgan. Ular haqida ko'p gazeta yozmaydi. Chunki bu voqealar uzoq, murakkab va doimiy. Yangilik qiymati pasaygan.

Bu bizga nimani ko'rsatadi? Dunyo e'tibori notekis taqsimlangan. Ba'zi urushlar katta sahifalarda. Ba'zilari esa deyarli ko'rinmas. Ammo o'sha urushlarda yashayotgan odamlar uchun ularning dardi hech qanday kamroq og'ir emas.

NEGA URUSHLAR TINMAYDI
Bu savol insoniyatning eng qadimgi savollaridan biri.
Bir javob inson tabiatida. Ba'zi mutafakkirlar aytadiki insonda tug'ma agressiya bor. Resurs, hudud, maqom uchun kurash tabiiy instinkt.

Ikkinchi javob tizimda. Zamonaviy davlatlar, iqtisodiy manfaatlar, siyosiy ambitsiyalar, qurol savdosi sanoati, bularning barchasi urushni foydali qiladigan tizim yaratadi. Hatto ba'zi odam uchun urush biznes.

Uchinchi javob xotirada. Har bir urush yangi yara qoldiradi. Yara esa intiqomga olib keladi. Intiqom yangi urushga. Bu aylana osonlikcha uzilmaydi.

To'rtinchi javob kommunikatsiya yo'qligida. Ko'p urush aslida bir birini tushunmaslikdan boshlanadi. Dushman sifatida ko'rilgan tomon aslida ko'pincha xuddi shu qo'rquv, xuddi shu umid bilan yashaydi. Ammo bu o'xshashlik ko'rinmay qoladi, chunki muloqot kesilgan.

Izoh pastdagi postlarda 👇 🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO

Izoh pastdagi postlarda 👇 🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO

Izoh pastdagi postlarda 👇 🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO

Fransiya qiroli Karl VIII va Bretanlik Anna 6 ta farzand ko’rgan edilar. Ammo bu bolalarning barchasi chaqaloqligidayoq vafot etgan edi. Nihoyat oila 1493-yili so’nggi marta farzandli bo’lishdi. Yangi chaqaloqqa Karl-Orlan deb ism berishdi. Taxt uchun yagona voris hisoblangan bu bolakayni qattiq avaylab asrashga harakat qilishardi. Uni bir qal’ada saqlashib, yoniga begona odamni qo’yishmas, qal’a atrofidagi o’rmonni soqchilar bilan o’rab olishgandi. Har doim cherkovda bolaning sog’ligi uchun duo qilinardi.
Lekin Yaratganning yozilgan kechmishi qanday bo’lsa, o’zgartirishning iloji yo’qligidek, qanchalik avaylashmasin so’nggi farzandlaridan ham 3 yoshligida ayrilib qolishadi. Bolakay qizamiq kasalidan vafot etadi. Bu qirolga qattiq zarba bo’ladi va o’zi ham 3 yildan keyin dunyodan o’tadi. Karldan boshqa avlod qolmaydi.

🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO

Petrovardin jangi.

1716-yil 5-avgust kuni Usmonli Buyuk vaziri Domod Ali Poshoning 120-150 000 qo’shini (41 000 yanichar, 30 000 sipohiy, noma’lum miqdordagi tatar va valax qismlari, Misr, Osiyo kuchlari) Vengriya masalasini uzil kesil hal etish uchun yo’lga chiqadi.

Bu vaqtda mashhur sarkarda Yevgeniy Savoyskiy boshqargan 68 000 lik gabsburglarning kuchli qo’shini Petrovardin deb atalgan serb qal’asi yonida jangga tayyorlana boshladi. Qo’shinning aksariyatini serb va xorvatlar tashkil etishdi. Ular qal’aga va maydonga 80 ta zambarak o’rnatdilar.

Janggohga yetib kelgach, Domod Ali Posho 30 000 yanicharni qal’aga hujum qilishga mas’ul qildi. Lahm ham qazidilar.

Ertalabdan Dunaydagi kemalar yordamida yirik hujumni boshlagan Gabsburg armiyasi 2 qanotda raqibni oson yenga boshladi, ammo yanicharlar ham qattiq hujum ila gabsburg qo’shiniga katta zarar bera boshlashdi.

Qo’shin safi buzila boshlaganini ko’rgan Yevgeniy qal’adagi zambaraklar yordamida 2-yirik hujumni uyushtirdi, bu esa yanicharlarni chekinishga majbur qildi.
Keyin esa Yevgeniyning o’zi so’nggi hujumga bosh bo’lib, turk lageriga yurdi. Turk chodirlarida qattiq qirg’in boshlandi.

Domod Ali Posho ushbu shavqatsiz jangda halok bo’ldi. Qirg’inda ko’plab usmonli sarkardalar qatorida 20 000 (yanicharlardan 6-10 000 ) askar o’ldi. Qolaversa o’lganlar orasida qo’shin orti kishilar ko’p edi. 5 soatda jang tugadi.

Yevgeniy Savoyskiy ikki baravar kam askar bilan usmonlilarning asosiy kuchlarini mag’lub qildi. U bayramni Domod Ali Poshoning chodirida nishonladi (ushbu chodir haligacha muzeyda saqlanadi).

Endilikda Bolqonda Yevgeniyga qarshilik qiladigan usmonli armiyasi yo’q edi. Usmonli saltanati esa inqirozga battar sho’ng’iydi.

🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO