Dunyo Tarixi🗺

YAKUNIY SO'Z
O'sha qariya, urushdan keyingi birinchi tinch tunni eslagan odam, bir gap aytadi. Men hozir ham har kuni o'sha jimlikka minnatdorchilik bildiraman. Hatto yillar o'tgan bo'lsa ham.

Bu gap bizga eng muhim saboqni beradi. Tinchlik ko'rinmas, ammo u hech qachon o'z o'zidan kelmagan va hech qachon o'z o'zidan saqlanmaydi.
U kimdirning qurbonligidan tug'ilgan. Kimdirning sabridan saqlanib qolgan. Va u faqat biz uni ongli ravishda qadrlasak va unga munosib bo'lishga harakat qilsak davom etadi.
Bugun dunyoning bir burchagida bola bombadan qochmoqda. Boshqa burchagida esa bola xotirjam uxlamoqda. Bu ikki bola orasidagi farq tasodif emas. Bu kimningdir qarori, kimningdir urinishi, kimningdir qurbonligi natijasi.

Tinchlik hadya emas. Tinchlik har kuni yangidan qurilishi kerak bo'lgan bino. Va bu binoni qurish bizning hammamizning vazifamiz.

Https://t.me/tarixi_dunyo

URUSHNING HAQIQIY NARXI
Statistika sovuq ko'rinadi. Ammo har bir raqam ortida inson turadi.
Har bir o'lik askar ortida ona, xotin, farzand qoladi. Ular o'z hayotining qolgan qismini bo'shliq bilan yashaydi.
Har bir vayron qilingan shahar ortida avlodlar davomida qurilgan uy, maktab, kasalxona bor. Bu faqat g'isht emas. Bu kimningdir xotirasi, kimningdir hayoti.
Har bir qochqin ortida o'z yerini, o'z tilini, o'z tanish hayotini abadiy yo'qotgan inson bor. Ular yangi yerda yangidan boshlashi kerak. Ko'pincha hurmatsizlik va begonalik bilan to'qnashib.

Urushning narxi faqat o'lganlar soni bilan o'lchanmaydi. U tirik qolganlarning asrlab davom etadigan og'rig'i bilan ham o'lchanadi.

TINCHLIKNI QURGAN ODAMLAR
Ammo tarix faqat urush hikoyasi emas. Tarix shuningdek tinchlik uchun kurashgan odamlarning hikoyasi ham.

Ikkinchi jahon urushidan keyin Yevropa xaroba edi. Asrlar davomida bir birini yenggan xalqlar birdan birgalikda ishlash kerakligini tushunishdi. Yevropa Ittifoqi aynan shu tushunchadan tug'ildi. Bir vaqtlar jang maydonida bir birini o'ldirgan xalqlar bugun ochiq chegara va umumiy valyuta bilan yashaydi.
Bu mukammal emas. Bu hali ham ziddiyatli. Ammo bu insoniyat urushdan tinchlikka o'tishi mumkinligining dalili.

Janubiy Afrikada apartheid tugaganidan keyin Nelson Mandela intiqom yo'lini tanlamadi. U yarashuv komissiyasini tashkil qildi. Jabrlanganlar va jinoyatchilar bir stol atrofida o'tirib haqiqatni gapirishdi. Bu, osongina qonli fuqarolar urushiga aylanishi mumkin bo'lgan vaziyatni, nisbatan tinch o'tishga olib keldi.

Bu misollar bizga ko'rsatadi. Tinchlik avtomatik kelmaydi. U ongli tanlov, qiyin kechirim va sabr orqali quriladi.

TINCHLIKNI QANDAY QADRLASH MUMKIN
Agar tinchlik ko'rinmas bo'lsa biz uni qanday qadrlashni o'rganishimiz mumkin?

Birinchi yo'l xotira. Tarixni o'rganish, urush dahshatlarini eslab turish, bu bizga nimadan voz kechishimiz mumkinligini eslatadi. Har bir urush muzeyi, har bir xotira kuni aynan shu maqsadga xizmat qiladi.
Ikkinchi yo'l hozirgi mojarolarga e'tibor berish. Agar biz uzoq urushlarni unutib qo'ymasak, agar biz ularni insoniylashtirsak, bizning tinchlikka bo'lgan minnatdorchiligimiz chuqurroq bo'ladi.
Uchinchi yo'l kundalik hayotda shukr. Bomba tovushisiz uxlash. Bozorga qo'rqmasdan borish. Bolangizni maktabga xavfsiz yuborish. Bular oddiy ko'rinadi. Ammo dunyoning ko'p qismida bular hashamat.
To'rtinchi yo'l o'z atrofimizda tinchlikni qurish. Katta urushlarni to'xtatish bizning qo'limizda bo'lmasligi mumkin. Ammo o'z oilamizda, o'z jamoamizda nizoni qanday hal qilishimiz bizning qo'limizda.

FALSAFIY SAVOL: NEGA INSON URUSHNI TANLAYDI
Bu yerda chuqurroq savolga kelamiz. Agar tinchlik bunchalik qimmatli bo'lsa nega inson shunchalik ko'p urushni tanlaydi?

Ehtimol javob shunda. Urush ko'pincha individual tanlov emas. U kollektiv jarayon natijasi. Bitta rahbar, bitta qo'rquv, bitta g'azab, millionlab odamni o'ziga tortadigan to'lqin yaratishi mumkin.

Va bitta inson bu to'lqinga qarshi turishi juda qiyin. Chunki qo'rquv va g'azab tez tarqaladi. Sabr va kechirim esa sekin, qiyin yo'l.
Shuning uchun tinchlik faqat istak bilan kelmaydi. U ongli tizim, kuchli institut, va har bir avlodning yangidan qaytadan tanlashi orqali saqlanadi.

SABOQLAR
Birinchi saboq. Biz doimiy narsani sezmaymiz faqat uning yo'qolishini sezamiz. Tinchlik shunday. Uni qadrlash uchun biz ongli ravishda eslashimiz kerak uning qanchalik noyob ekanini.

Ikkinchi saboq. Unutish xavfli. Qurbonlikni unutgan avlod uni osonlikcha yo'qotib qo'yadi. Xotira tinchlikning eng muhim qo'riqchisi.

Uchinchi saboq. Dunyo e'tibori notekis. Ko'rinmas urushlar ham xuddi ko'ringanlar kabi og'ir. Biz faqat gazeta sahifasidagi urushlarga emas barcha azob chekayotgan insonlarga qalb ochishimiz kerak.

To'rtinchi saboq. Tinchlik avtomatik kelmaydi. U qiyin tanlov, sabr va kechirim orqali quriladi. Yevropa Ittifoqi va Janubiy Afrika yarashuvi buning dalili.

Beshinchi saboq. Tinchlikni qadrlash kundalik amaliyot. Bu bir marta aytiladigan gap emas. Bu har kuni, har lahzada, ongli ravishda, shukr bilan yashashdir.

TINCHLIK: KO'RINMAS NEMAT
Odam havoni ko'rmaydi, ammo uning yo'qligini sezadi. Tinchlik ham shunday. Biz uni his qilmaymiz, toki u yo'qolgunga qadar.

Bir qariya hikoya qiladi. Urushdan keyingi birinchi tinch tun haqida. Hech qanday portlash yo'q. Hech qanday otishma yo'q. Faqat jim osmon va yulduzlar.

U aytadi. Men o'sha kecha uyg'oq yotdim. Jimlikka quloq solib. Chunki men jimlikni unutgan edim. Va men qo'rqdim. Bu jimlik tugashidan.

Bu hikoya tinchlikning eng g'alati xususiyatini ko'rsatadi. Biz uni faqat yo'qotganimizda to'liq tushunamiz.

NEGA BIZ TINCHLIKNI SEZMAYMIZ
Inson miyasi g'alati tarzda ishlaydi. U o'zgarishni seza oladi. Ammo doimiylikni sezmaydi.
Agar siz har kuni nafas olsangiz siz havoni sezmaysiz. Agar havo to'satdan yo'qolsa siz bir soniyada uni sezasiz. Tinchlik ham xuddi shunday. U havo kabi. Doimiy bo'lsa ko'rinmas. Yo'qolsa dahshatli ko'rinadi.
Shuning uchun tinch yurtda yashayotgan odam ko'pincha tinchlikni berilgan narsa deb o'ylaydi. Go'yo u har doim shunday bo'lgan va har doim shunday bo'ladi. U bu tinchlik uchun kim kurashgani, kim qon to'kkani, kim hayotidan kechgani haqida kam o'ylaydi.

TARIX NIMA DEYDI
Insoniyat tarixida tinch davr nodir hodisa.
Olimlar hisoblab chiqqan. Insoniyat yozma tarixining besh ming yili davomida faqat bir necha yuz yil to'liq urushsiz o'tgan. Qolgan vaqtning aksariyatida dunyoning qaysidir burchagida urush bo'lgan.

Bu statistika ko'pchilikni hayratga soladi. Chunki biz odatda o'z davrimizni normalashtirib ko'ramiz. Agar biz tinch yurtda yashasak bizga tinchlik tabiiy holat bo'lib tuyuladi. Agar biz urush ko'rgan bo'lsak bizga urush dunyoning asosiy holati bo'lib tuyuladi.

Haqiqat shuki insoniyat tarixi ko'proq urush bilan belgilangan. Tinchlik esa istisno. Noyob, qimmatli, ammo mo'rt istisno.

QURBONLIK HAQIDAGI UNUTISH
Har bir tinch avlod oldingi avlodning qurbonligi ustiga quriladi.

Yevropada bugun yashayotgan yosh odam ikkinchi jahon urushini faqat tarix kitobidan biladi. U otasining, bobosining nima qurbon qilganini to'liq his qilolmaydi. Chunki u o'sha dahshatni yashamagan.

Bu unutish tabiiy jarayon. Insoniyat shunday ishlaydi. Og'riq xotirasi avlodlar o'tishi bilan zaiflashadi. Ammo bu unutish xavfli ham. Chunki tinchlikning narxini unutgan odam uni osonlikcha yo'qotib qo'yishi mumkin.

Faylasuf Jorj Santayana mashhur gap aytgan. O'tmishni eslamaganlar uni takrorlashga mahkum. Bu gap ayniqsa tinchlik masalasida to'g'ri.

HOZIRGI DUNYO: UNUTILGAN URUSHLAR
Biz ko'pincha o'ylaymiz, urush bu uzoq o'tmish masalasi. Ammo bu haqiqat emas.
Shu daqiqada dunyoning turli burchaklarida o'nlab qurolli mojaro davom etmoqda. Ba'zilari gazeta sahifalarida. Ba'zilari esa butunlay unutilgan.
Yamanda yillar davomida davom etayotgan urush millionlab odamni ochlik yoqasiga olib keldi. Ammo bu urush dunyo e'tiborining markazida kamdan kam bo'ladi.

Sudanda, Kongoda, Myanmada millionlab odam o'z uyidan ayrilgan. Ular haqida ko'p gazeta yozmaydi. Chunki bu voqealar uzoq, murakkab va doimiy. Yangilik qiymati pasaygan.

Bu bizga nimani ko'rsatadi? Dunyo e'tibori notekis taqsimlangan. Ba'zi urushlar katta sahifalarda. Ba'zilari esa deyarli ko'rinmas. Ammo o'sha urushlarda yashayotgan odamlar uchun ularning dardi hech qanday kamroq og'ir emas.

NEGA URUSHLAR TINMAYDI
Bu savol insoniyatning eng qadimgi savollaridan biri.
Bir javob inson tabiatida. Ba'zi mutafakkirlar aytadiki insonda tug'ma agressiya bor. Resurs, hudud, maqom uchun kurash tabiiy instinkt.

Ikkinchi javob tizimda. Zamonaviy davlatlar, iqtisodiy manfaatlar, siyosiy ambitsiyalar, qurol savdosi sanoati, bularning barchasi urushni foydali qiladigan tizim yaratadi. Hatto ba'zi odam uchun urush biznes.

Uchinchi javob xotirada. Har bir urush yangi yara qoldiradi. Yara esa intiqomga olib keladi. Intiqom yangi urushga. Bu aylana osonlikcha uzilmaydi.

To'rtinchi javob kommunikatsiya yo'qligida. Ko'p urush aslida bir birini tushunmaslikdan boshlanadi. Dushman sifatida ko'rilgan tomon aslida ko'pincha xuddi shu qo'rquv, xuddi shu umid bilan yashaydi. Ammo bu o'xshashlik ko'rinmay qoladi, chunki muloqot kesilgan.

Izoh pastdagi postlarda 👇 🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO

Izoh pastdagi postlarda 👇 🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO

Izoh pastdagi postlarda 👇 🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO

Fransiya qiroli Karl VIII va Bretanlik Anna 6 ta farzand ko’rgan edilar. Ammo bu bolalarning barchasi chaqaloqligidayoq vafot etgan edi. Nihoyat oila 1493-yili so’nggi marta farzandli bo’lishdi. Yangi chaqaloqqa Karl-Orlan deb ism berishdi. Taxt uchun yagona voris hisoblangan bu bolakayni qattiq avaylab asrashga harakat qilishardi. Uni bir qal’ada saqlashib, yoniga begona odamni qo’yishmas, qal’a atrofidagi o’rmonni soqchilar bilan o’rab olishgandi. Har doim cherkovda bolaning sog’ligi uchun duo qilinardi.
Lekin Yaratganning yozilgan kechmishi qanday bo’lsa, o’zgartirishning iloji yo’qligidek, qanchalik avaylashmasin so’nggi farzandlaridan ham 3 yoshligida ayrilib qolishadi. Bolakay qizamiq kasalidan vafot etadi. Bu qirolga qattiq zarba bo’ladi va o’zi ham 3 yildan keyin dunyodan o’tadi. Karldan boshqa avlod qolmaydi.

🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO

Petrovardin jangi.

1716-yil 5-avgust kuni Usmonli Buyuk vaziri Domod Ali Poshoning 120-150 000 qo’shini (41 000 yanichar, 30 000 sipohiy, noma’lum miqdordagi tatar va valax qismlari, Misr, Osiyo kuchlari) Vengriya masalasini uzil kesil hal etish uchun yo’lga chiqadi.

Bu vaqtda mashhur sarkarda Yevgeniy Savoyskiy boshqargan 68 000 lik gabsburglarning kuchli qo’shini Petrovardin deb atalgan serb qal’asi yonida jangga tayyorlana boshladi. Qo’shinning aksariyatini serb va xorvatlar tashkil etishdi. Ular qal’aga va maydonga 80 ta zambarak o’rnatdilar.

Janggohga yetib kelgach, Domod Ali Posho 30 000 yanicharni qal’aga hujum qilishga mas’ul qildi. Lahm ham qazidilar.

Ertalabdan Dunaydagi kemalar yordamida yirik hujumni boshlagan Gabsburg armiyasi 2 qanotda raqibni oson yenga boshladi, ammo yanicharlar ham qattiq hujum ila gabsburg qo’shiniga katta zarar bera boshlashdi.

Qo’shin safi buzila boshlaganini ko’rgan Yevgeniy qal’adagi zambaraklar yordamida 2-yirik hujumni uyushtirdi, bu esa yanicharlarni chekinishga majbur qildi.
Keyin esa Yevgeniyning o’zi so’nggi hujumga bosh bo’lib, turk lageriga yurdi. Turk chodirlarida qattiq qirg’in boshlandi.

Domod Ali Posho ushbu shavqatsiz jangda halok bo’ldi. Qirg’inda ko’plab usmonli sarkardalar qatorida 20 000 (yanicharlardan 6-10 000 ) askar o’ldi. Qolaversa o’lganlar orasida qo’shin orti kishilar ko’p edi. 5 soatda jang tugadi.

Yevgeniy Savoyskiy ikki baravar kam askar bilan usmonlilarning asosiy kuchlarini mag’lub qildi. U bayramni Domod Ali Poshoning chodirida nishonladi (ushbu chodir haligacha muzeyda saqlanadi).

Endilikda Bolqonda Yevgeniyga qarshilik qiladigan usmonli armiyasi yo’q edi. Usmonli saltanati esa inqirozga battar sho’ng’iydi.

🇺🇿👉@TARIXI_DUNYO

Izoh pastdagi postlarda 👇 Https://t.me/tarixi_dunyo

Izoh pastdagi postlarda 👇 Https://t.me/tarixi_dunyo

Izoh pastdagi postlarda 👇 Https://t.me/tarixi_dunyo